Konu anlatımı
Fiilimsi (eylemsi) sorularının bir bölümü cümlede kaç fiilimsi bulunduğunu ya da hangi cümlede fiilimsi bulunmadığını sorar. Bu soruları çözmek için cümledeki fiilden (eylemden) türemiş bütün sözcükleri (kelimeleri) tek tek incelemek gerekir. Bu alt başlıkta fiilimsileri adım adım bulmayı ve sık kurulan tuzakları göreceksin.
Adımlar
Bir cümledeki fiilimsileri bulurken şu sırayı izleyebilirsin:
- Cümledeki her sözcüğün kökünün fiil (eylem) olup olmadığına bak.
- Fiil köklü sözcük kip ve kişi eki almış çekimli bir fiilse fiilimsi değildir: “geldi”, “okuyacağız”.
- Sözcük isim-fiil (ad eylem) eki -ma, -ış, -mak; sıfat-fiil (ortaç) eki -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış ya da bir zarf-fiil (bağ-fiil, ulaç) eki almışsa fiilimsidir.
- Bir varlığın kalıcı adı olmuşsa (“dondurma”) ya da başka bir yapım ekiyle türemişse (“sevgi”) sayma.
- Adlaşmış sıfat-fiilleri ve yüklemde bulunan fiilimsileri de say.
Sık tuzaklar
Olumsuzluk eki -ma fiilimsi kurmaz: “Bu kapıyı açma.” İsme ya da sıfata (ön ada) gelen -ken fiilimsi kurmaz: “Yorgunken araba kullanma.” cümlesinde “yorgunken” fiilimsi değildir. Tekrarlı zarf-fiiller tek fiilimsi sayılır: “güle güle”, “görür görmez”. Yüklemdeki -mış öğrenilen geçmiş zaman ekidir; sıfat-fiil eki değildir: “Kar yağmış.” Çoğul, iyelik ve hâl eki almış bir sıfat-fiil de tek bir fiilimsi sayılır: “okuduklarımı”.
Fiilimsi bulunmayan cümle
Bir cümlede yalnız çekimli fiiller, isimler ve kalıcı isimler varsa fiilimsi yoktur: “Hafta sonu dedemlerde kaldık ve bahçede mangal yaptık.” Bu cümlede “kaldık” ve “yaptık” çekimli fiillerdir; öteki sözcüklerin hiçbiri fiilden türememiştir. Böyle bir cümleyi bulmak için fiil köklü her sözcüğün çekimli olup olmadığına bakman yeterlidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bahçeyi sulayan bekçi, bizi fark edince el sallayarak seslendi.” cümlesinde kaç fiilimsi vardır?
Çözüm. “sulayan” sözcüğü -an ekiyle kurulmuş ve “bekçi” ismini niteler; sıfat-fiildir. “fark edince” sözü -ince ekiyle kurulmuştur ve seslenmenin zamanını bildirir; zarf-fiildir. “sallayarak” sözcüğü -arak ekiyle kurulmuştur ve seslenmenin nasıl yapıldığını bildirir; zarf-fiildir. “seslendi” çekimli bir fiildir. Cümlede üç fiilimsi vardır.
Örnek 2. “Yorgunken araba kullanma, önce biraz dinlen.” cümlesinde fiilimsi var mıdır?
Çözüm. “yorgunken” sözcüğünde -ken eki “yorgun” sıfatına gelmiştir; sözcük fiilden türemediği için fiilimsi değildir. “kullanma” sözcüğündeki -ma olumsuzluk ekidir ve sözcük emir bildiren çekimli bir fiildir. “dinlen” de emir kipinde çekimli bir fiildir. Cümlede fiilimsi yoktur.
Sık yapılan hatalar
- Olumsuz emirdeki -ma'yı isim-fiil saymak: “Bu kapıyı açma.”
- Tekrarlı zarf-fiilleri iki fiilimsi saymak: “görür görmez” tek fiilimsidir.
- Adlaşmış sıfat-fiilleri saymayı unutmak: “gelenler”.
- Önce fiil köklü sözcükleri bul, sonra çekimli olanları ayıkla.
- Kalıcı isimleri, yapım ekiyle türemiş sözcükleri ve isme gelen -ken'i sayma.
- Adlaşmış sıfat-fiil ve yüklemdeki fiilimsi de sayılır.