Konu anlatımı
Birden çok yargı bir araya gelerek tek bir cümle kurabilir. Yargılar virgül ya da noktalı virgülle ayrılarak sıralanırsa sıralı cümle, bir bağlaçla bağlanırsa bağlı cümle oluşur: “Zil çaldı, sınıflar boşaldı.”, “Çok aradık ama bulamadık.” Bu alt başlıkta sıralı ve bağlı cümleleri ve sıralı cümlelerde ortak ögeyi göreceksin.
Sıralı cümle
Her biri kendi yüklemine sahip ve anlamca birbiriyle ilgili yargıların virgül ya da noktalı virgülle ayrılarak sıralanmasıyla kurulan cümle sıralı cümledir: “Kitabını aldı, odasına çekildi.” Sıralı cümleyi oluşturan yargılardan her biri kendi içinde basit ya da birleşik olabilir: “Maçtan dönünce duş aldı, hemen uyudu.” Bu örnekte ilk yargı fiilimsi (eylemsi) içerir.
Bağımlı ve bağımsız sıralı cümle
Sıralanan cümlelerin ortak bir ögesi varsa bunlara bağımlı sıralı cümle denir: “Kitabını aldı, odasına çekildi.” cümlesinde iki yargının öznesi ortaktır (o). Ortak öge yalnız özne değil, nesne ya da tümleç de olabilir: “Mektubu okudu, çantasına koydu.” cümlesinde özne ve nesne ortaktır. Ortak ögesi olmayan sıralı cümlelere bağımsız sıralı cümle denir: “Zil çaldı, sınıflar boşaldı.” Bu cümlede iki yargının öznesi de yüklemi de farklıdır.
Bağlı cümle
Anlamca ilgili yargıların “ve, ama, fakat, çünkü, hem ... hem, ne ... ne, ya ... ya” gibi bağlaçlarla bağlanmasıyla kurulan cümle bağlı cümledir: “Çok aradık ama bulamadık.”, “Erken yattım çünkü çok yorgundum.”, “Hem şarkı söylüyor hem dans ediyordu.” Bağlaç yargıların hiçbirinin ögesi değildir. “ki” bağlacıyla kurulan cümleler ise ki'li birleşik cümle olarak ayrıca adlandırılır. Nasıl ayırt edilir: Yargıların arasına bak; yalnız noktalama işareti varsa sıralı, bir bağlaç varsa bağlı cümledir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kitabını aldı, odasına çekildi.” ve “Zil çaldı, sınıflar boşaldı.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. İki cümle de virgülle ayrılmış iki yargıdan oluşur ve sıralıdır. Birinci cümlede iki yargının öznesi de yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan “o”dur; ortak öge bulunduğu için cümle bağımlı sıralıdır. İkinci cümlede “zil” ve “sınıflar” farklı öznelerdir ve ortak öge yoktur; cümle bağımsız sıralıdır.
Örnek 2. “Erken yattım çünkü çok yorgundum.” cümlesinin yapısını belirleyiniz.
Çözüm. Cümlede iki yargı vardır: “Erken yattım” ve “çok yorgundum”. Bu yargılar “çünkü” bağlacıyla, neden ilgisi kurularak bağlanmıştır. Bağlaç iki yargının da ögesi değildir; cümle dışı unsurdur. Yargılar bir bağlaçla bağlandığı için cümle bağlı cümledir.
Sık yapılan hatalar
- Virgülle ayrılmış yargıları bağlı cümle saymak; bağlaç yoksa cümle sıralıdır.
- Gizli özneyi görmeyip ortak öge yok sanmak: “Kitabını aldı, odasına çekildi.”
- Bağlacı yargılardan birinin ögesi saymak.
- Sıralı: yargılar virgül ya da noktalı virgülle sıralanır.
- Ortak öge varsa bağımlı, yoksa bağımsız sıralı cümle.
- Bağlı: yargılar bağlaçla bağlanır; bağlaç cümle dışı unsurdur.