Konu anlatımı
Bir cümlenin yapısı ile bildirdiği yargı her zaman aynı yönde olmaz. “Ne uğradı ne haber verdi.” cümlesinin yüklemleri olumsuzluk eki almamıştır, ama cümle bir olumsuzluk bildirir. Sınavda bu tür cümleler sık sorulur ve yapı ile anlamı ayrı ayrı değerlendirmeni ister. Bu alt başlıkta iki ayrışma türünü ve onları tanımanın yolunu göreceksin.
Yapıca olumlu, anlamca olumsuz
Yüklemi olumsuzluk eki almadığı hâlde olumsuz bir yargı bildiren cümleler yapıca olumlu, anlamca olumsuzdur. “ne ... ne” bağlacıyla kurulan cümleler böyledir: “Ne uğradı ne haber verdi.” (uğramadı, haber vermedi). Soru biçiminde olup olumsuz bir yargı bildiren cümleler de böyledir: “Bu kadar yolu kim yürür?” (kimse yürümez), “Ben sana hiç kırılır mıyım?” (kırılmam).
Yapıca olumsuz, anlamca olumlu
Yüklemi olumsuz olduğu hâlde olumlu bir yargı bildiren cümleler yapıca olumsuz, anlamca olumludur. Çift olumsuzluk bu anlamı kurar: “Bu teklifi düşünmüyor değilim.” (düşünüyorum), “Okumadığı roman kalmadı.” (bütün romanları okudu). “-madan edemedim” kalıbı da olumlu anlam taşır: “Bu fıkraya gülmeden edemedim.” (güldüm).
Nasıl ayırt edilir?
Önce yüklemin yapısına bak: Olumsuzluk eki ya da “değil”, “yok” sözü var mı? Sonra cümlenin bildirdiği yargıyı düz bir cümleyle yeniden söyle: “Ne uğradı ne haber verdi.” → “Uğramadı, haber vermedi.” Yapı ile yeniden söylenen yargı farklı yöndeyse cümlede yapı ve anlam ayrışmıştır. Soru biçimli cümlelerde cümlenin gerçekten bir soru mu sorduğuna, yoksa bir yargıyı mı dile getirdiğine bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ne uğradı ne haber verdi.” ve “Okumadığı roman kalmadı.” cümlelerini yapı ve anlam bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlenin yüklemleri olumsuzluk eki almamıştır; cümle yapıca olumludur. “ne ... ne” bağlacı ise iki işin de yapılmadığını bildirir; cümle anlamca olumsuzdur. İkinci cümlenin yüklemi “kalmadı” olumsuzdur; ama cümle “bütün romanları okudu” anlamına gelir. Bu cümle yapıca olumsuz, anlamca olumludur.
Örnek 2. “Bu kadar yolu kim yürür?” cümlesini yapı ve anlam bakımından inceleyiniz.
Çözüm. Yüklem “yürür” olumsuzluk eki almamıştır; cümle yapıca olumludur ve soru biçimindedir. Ancak konuşan bir cevap beklemez; “kimse bu kadar yolu yürümez” demek ister. Cümle soru sormaz, olumsuz bir yargı bildirir. Bu yüzden yapıca olumlu, anlamca olumsuz bir cümledir.
Sık yapılan hatalar
- “ne ... ne” cümlelerini yapıca olumsuz saymak; yüklemleri olumludur.
- Çift olumsuzluğu olumsuz anlam sanmak: “düşünmüyor değilim” düşünüyorum demektir.
- Soru biçimli her cümlenin bir soru sorduğunu düşünmek.
- Yapıyı yüklemdeki eke, anlamı bildirilen yargıya bakarak belirle.
- Yapıca olumlu, anlamca olumsuz: “ne ... ne”, “kim yürür?” gibi yargı bildiren sorular.
- Yapıca olumsuz, anlamca olumlu: “-maz değil”, “-madık ... kalmadı”, “-madan edemedim”.