Konu anlatımı
Cümleler yüklemin yerine göre üçe ayrılır. Yüklem sondaysa kurallı, sonda değilse devrik, hiç söylenmemişse eksiltili cümledir: “Bu şehri çok sevdim.” kurallı, “Çok sevdim bu şehri.” devrik, “Sağ salim varmanız dileğiyle...” eksiltili bir cümledir. Bu alt başlıkta üç türü ve onları ayırırken dikkat etmen gerekenleri göreceksin.
Kurallı ve devrik cümle
Yüklemi sonda olan cümle kurallıdır: “Bu şehri çok sevdim.” Yüklemi sonda olmayan cümle devriktir; yüklem başta ya da ortada bulunabilir: “Çok sevdim bu şehri.”, “Bu şehri çok sevdim ben.” Devrik cümleler konuşmada ve şiirde sık kullanılır ve anlatıma vurgu katar. İsim cümlesi de fiil (eylem) cümlesi de devrik olabilir: “Ne kadar uzundu o yol!”, “Unuttum anahtarlarımı.”
Eksiltili cümle
Yüklemi söylenmemiş, okurun ya da dinleyenin tamamlamasına bırakılmış cümleler eksiltili cümledir: “Sağ salim varmanız dileğiyle...”, “Ben de tam senin gibi...” Eksiltili cümleler çoğunlukla üç noktayla biter ve en çok dilek, selam ya da kutlama sözlerinde görülür. Bu cümlelerin yüklemi bağlamdan tahmin edilebilir: Birinci örnekte “diliyorum” gibi bir yüklem düşünülebilir, ama cümlede söylenmemiştir.
Birleşik cümlede karar
Birleşik cümlelerde kurallı ya da devrik kararı temel cümlenin yüklemine göre verilir. “Haberi duyunca çok sevindi annem.” cümlesinde temel cümlenin yüklemi “sevindi” sonda değildir; cümle devriktir. “Tren gelince bavulları taşıdık.” cümlesinde ise temel cümlenin yüklemi sondadır; cümle kurallıdır. Yan cümledeki fiilimsinin (eylemsinin) yeri bu kararı etkilemez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ne kadar uzundu o yol!” cümlesini yüklemin yeri ve türü bakımından inceleyiniz.
Çözüm. Yüklem “uzundu” sözcüğüdür (kelimesidir); “uzun” sıfatı (ön adı) ek fiilin (ek eylemin) hikâye biçimini almıştır, bu yüzden cümle isim cümlesidir. Yüklemden sonra “o yol” öznesi gelmiştir; yüklem sonda olmadığı için cümle devriktir. Cümle bir duyguyu coşkuyla anlattığı için de ünlem cümlesidir.
Örnek 2. “Sağ salim varmanız dileğiyle...” sözünü yüklemin yeri bakımından değerlendiriniz.
Çözüm. Bu sözde çekimli bir fiil ya da ek fiil almış isim soylu bir yüklem yoktur. “dileğiyle” sözcüğü bir isimdir ve “ile” edatını (ilgecini) almıştır; yüklem değildir. Yüklemi söylenmemiş, okura bırakılmış bu söz eksiltili bir cümledir; sonundaki üç nokta da cümlenin tamamlanmadığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Yüklemi sonda olmayan cümleyi kurallı saymak.
- Eksiltili cümlede yüklem aramak; yüklem söylenmemiştir.
- Birleşik cümlede yan cümlenin yerine göre karar vermek.
- Yüklem sonda: kurallı; sonda değil: devrik; söylenmemiş: eksiltili.
- İsim ve fiil cümleleri devrik olabilir.
- Birleşik cümlede temel cümlenin yüklemine bak.