Konu anlatımı
Türkçede yüklem kurallı cümlede sondadır; öteki ögelerin sırası ise anlatılmak istenene göre değişebilir. Sınavda bir cümlenin ögelerinin hangi sırayla dizildiği ya da cümlede kaç öge bulunduğu sık sorulur. Bu alt başlıkta ögeleri sırasıyla bulmayı ve öge sayısını doğru saymayı göreceksin.
Ögelerin dizilişi ve vurgu
Kurallı bir cümlede yüklem sondadır; özne, nesne ve tümleçlerin sırası değişebilir: “Teyzem dün kardeşime bir bisiklet aldı.”, “Dün teyzem kardeşime bir bisiklet aldı.” Sıra değişince vurgu da değişir: Yüklemden hemen önceki öge vurgulanır. “Bisikleti kardeşime teyzem aldı.” cümlesinde vurgu, bisikleti alanın teyzem olmasındadır; başka biri değil, o almıştır.
Diziliş sorularını çözme
Öge dizilişi sorusunda önce yüklemi, sonra özneyi bul; ardından nesneyi, dolaylı tümleci (yer tamlayıcısını) ve zarf tümlecini (zarf tamlayıcısını) belirle. Sonra her ögenin cümlede başladığı yere bakarak sırayı yaz. “Geçen pazar teyzem kardeşime bir bisiklet hediye etti.” cümlesinin dizilişi şöyledir: zarf tümleci, özne, dolaylı tümleç, nesne, yüklem. Uzun söz öbeklerinin nerede başlayıp nerede bittiğine dikkat et.
Öge sayısı
Öge sayısı bulunurken her öge bir kez sayılır. Söz öbekleri bölünmez: “komşumuzun ördüğü kazak” tek bir ögedir. Birbirinden farklı sorulara cevap veren tümleçler ise ayrı ögelerdir: “Kedi dün akşam sessizce çıktı.” cümlesinde “dün akşam” zamanı, “sessizce” durumu bildirir; iki ayrı zarf tümleci vardır. Ünlem, hitap ve cümleleri bağlayan bağlaçlar öge sayısına katılmaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bisikleti kardeşime teyzem aldı.” cümlesinin ögelerini sırasıyla yazınız.
Çözüm. Yüklem “aldı”dır. “Kim aldı?” sorusunun cevabı “teyzem”dir; öznedir. “Neyi aldı?” sorusunun cevabı “bisikleti”dir; belirtili nesnedir. “Kime aldı?” sorusunun cevabı “kardeşime”dir; dolaylı tümleçtir. Sıra şöyledir: nesne, dolaylı tümleç, özne, yüklem. Yüklemden önceki “teyzem” vurgulanmıştır.
Örnek 2. “Okulumuzun bahçesindeki yaşlı çınarı bu kış belediye başka bir yere taşıdı.” cümlesinde yüklem dışında kaç öge vardır?
Çözüm. Yüklem “taşıdı”dır. “Neyi taşıdı?” sorusunun cevabı “okulumuzun bahçesindeki yaşlı çınarı” sözüdür; uzun olsa da tek bir belirtili nesnedir. “bu kış” zarf tümleci, “belediye” özne, “başka bir yere” dolaylı tümleçtir. Yüklem dışında dört öge vardır.
Sık yapılan hatalar
- Uzun söz öbeklerini birden çok öge saymak: “okulumuzun bahçesindeki yaşlı çınarı” tek ögedir.
- Farklı sorulara cevap veren iki zarf tümlecini tek öge saymak: “dün akşam” ve “sessizce”.
- Cümle dışı unsurları öge sayısına katmak.
- Kurallı cümlede yüklem sondadır; öteki ögelerin sırası değişebilir.
- Yüklemden hemen önceki öge vurgulanır.
- Söz öbekleri tek öge sayılır; cümle dışı unsurlar sayılmaz.