Konu anlatımı
Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), yüklemin bildirdiği işin yöneldiği, bulunduğu ya da çıktığı yeri bildiren ögedir: “Gemi limana yanaştı.”, “Kediler çatıda uyuyor.”, “Annem çarşıdan döndü.” Bu öge yönelme, bulunma ya da ayrılma hâli eki alır. Bu alt başlıkta dolaylı tümleci ve onu öteki ögelerden ayırmayı göreceksin.
Hâl ekleri ve sorular
Yönelme hâli eki (-a, -e) alan dolaylı tümleç “nereye?, kime?”; bulunma hâli eki (-da, -de) alan “nerede?, kimde?”; ayrılma hâli eki (-dan, -den) alan “nereden?, kimden?” sorusuna cevap verir: “Bu kartı dedeme yolladım.”, “Anahtar komşuda kaldı.”, “Bu tarifi babaannemden öğrendim.” Soruyu yükleme, bulduğun ögelerle birlikte sorarsın: “Bu kartı kime yolladım?”
Öbek hâlindeki dolaylı tümleç
Dolaylı tümleç bir tamlama ya da fiilimsi (eylemsi) öbeği olabilir: “Dedemin eski evine taşındık.”, “Denize girmekten korkuyor.” Hâl eki öbeğin son sözcüğüne (kelimesine) gelir ve öbeğin tamamı tek bir dolaylı tümleç olur. Bir zamir (adıl) de hâl eki alarak dolaylı tümleç olabilir: “Bana bir kart gönderdi.” Fiilimsi öbeğinin içindeki hâl ekli sözler ise yüklemin değil, fiilimsinin tümlecidir.
Zarf tümlecinden ayırma
Hâl eki almış bir söz bir edatla (ilgeçle) birlikte kullanılırsa öbek çoğunlukla zarf tümleci (zarf tamlayıcısı) olur: “Öğleye kadar uyudu.”, “Sabahtan beri kar yağıyor.” Ek almadan yön bildiren “içeri”, “dışarı” gibi zarflar da dolaylı tümleç değil, zarf tümlecidir: “Konuklar içeri geçti.” Nasıl ayırt edilir: Öbeğin son sözcüğüne bak. Yönelme, bulunma ya da ayrılma eki son sözcükteyse ve ardından bir edat gelmiyorsa öge dolaylı tümleçtir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşim kütüphaneden aldığı kitapları dün akşam arkadaşına verdi.” cümlesinde dolaylı tümleç hangisidir?
Çözüm. Yüklem “verdi”, özne “kardeşim”dir. “Neyi verdi?” sorusunun cevabı “kütüphaneden aldığı kitapları” sözüdür; belirtili nesnedir. Bu öbekteki “kütüphaneden” sözü “aldığı” fiilimsisine bağlıdır; ayrı bir öge değildir. “Kime verdi?” sorusunun cevabı “arkadaşına”dır; cümlenin tek dolaylı tümleci budur. “dün akşam” ise zarf tümlecidir.
Örnek 2. “Çocuklar öğleye kadar bahçede kaldı.” cümlesindeki tümleçlerin türlerini yazınız.
Çözüm. “öğleye kadar” sözünde yönelme eki almış “öğle” sözcüğü “kadar” edatıyla birlikte kullanılmış ve kalma işinin zaman sınırını bildirmiştir; zarf tümlecidir. “bahçede” sözü ise bulunma eki almıştır, ardından edat gelmez ve “Nerede kaldı?” sorusunun cevabıdır; dolaylı tümleçtir.
Sık yapılan hatalar
- Fiilimsi öbeğinin içindeki hâl ekli sözü ayrı bir dolaylı tümleç saymak: “kütüphaneden aldığı kitapları”.
- Edatla kullanılan hâl ekli sözü dolaylı tümleç sanmak: “öğleye kadar” zarf tümlecidir.
- Belirtme eki -ı ile yönelme eki -a'yı karıştırıp nesneyi dolaylı tümleç sanmak.
- Dolaylı tümleç yönelme, bulunma ya da ayrılma eki alır.
- Sorular: nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden?
- Edatla birlikte kullanılan hâl ekli söz çoğunlukla zarf tümlecidir.