Konu anlatımı
Üç nokta, soru işareti ve ünlem işareti cümlenin sonunda ya da bir sözün ardından gelerek o söze ek bir anlam katar: yarım kalmışlık, soru ya da duygu. Bu üç işaret sorularda genellikle paragraf içindeki numaralı yerlerde karşına çıkar. Bu alt başlıkta her birinin görevini ve yanlış kullanımlarını göreceksin.
Üç nokta
Üç nokta, tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur: “Bir gün buraya döneceğim ama…” Sıralanan örneklerin sürüp gittiğini ya da sayılamayacak kadar çok olduğunu göstermek için de kullanılır: “Pazarda elma, armut, ayva, nar… ne ararsan vardı.” Üç nokta, yazarın sözü bilerek yarıda bıraktığını ya da okuyucunun gerisini tamamlamasını istediğini gösterir.
Soru işareti
Soru işareti, soru cümlelerinin sonuna konur: “Yarın gelecek misin?”, “Kim aradı?” Tek başına soru bildiren sözlerden sonra da konur: “Nereye?” Bir bilginin kesin olmadığını göstermek için yay ayraç içinde kullanılabilir: “Ozanın 1650 (?) yılında doğduğu sanılıyor.”
Cümlede soru sözcüğü (kelimesi) ya da “mi” eki bulunması tek başına yetmez; cümle soru sormuyorsa soru işareti konmaz: “Kimin geldiğini bilmiyorum.”, “Eve geldi mi hemen uyur.” Bu cümleler nokta ile biter. Doğrudan aktarılan bir soru tırnak içinde verilirse soru işareti tırnağın içinde kalır: Kardeşim, “Bu çiçekleri kim suladı?” diye sordu.
Ünlem işareti
Ünlem işareti sevinç, korku, acı, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur: “Ne güzel bir gün!”, “Eyvah, otobüsü kaçırdık!” Seslenme ve uyarı bildiren sözlerden sonra da konur: “Hey! Buraya gel.”, “Dikkat! Yol çalışması var.” Alay, küçümseme ya da kinaye bildirmek için yay ayraç içinde kullanılabilir: “Bu çok akıllıca (!) bir fikirdi.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Akşam eve döndüğümde kapının önünde bir paket buldum ( I ) Üzerinde ne gönderenin adı vardı ne de bir adres ( II ) Kim bırakmış olabilirdi ( III ) Paketi açınca küçük bir not çıktı ( IV ) ‘Doğum günün kutlu olsun!’” Numaralanmış yerlerden hangisine soru işareti konmalıdır?
Çözüm. I ve II numaralı yerlerde birer bildirme cümlesi tamamlanmıştır; buralara nokta konur. III numaralı yerde biten “Kim bırakmış olabilirdi” cümlesi “kim” soru sözcüğüyle kurulmuş gerçek bir sorudur; soru işareti buraya konur. IV numaralı yerden sonra notta yazan söz aktarıldığı için iki nokta konur.
Örnek 2. “Toplantının ne zaman biteceğini kimse bilmiyordu?” cümlesindeki noktalama yanlışını düzeltiniz.
Çözüm. Cümlede “ne zaman” soru sözü bulunsa da yüklem olan “bilmiyordu” bir soru sormaz; kimsenin bilmediğini bildirir. Soru anlamı taşımayan cümlelerin sonuna soru işareti konmaz. Doğrusu “Toplantının ne zaman biteceğini kimse bilmiyordu.” biçimindedir.
Sık yapılan hatalar
- Soru sözcüğü ya da “mi” içeren her cümleye soru işareti koymak.
- Tamamlanmış cümlenin sonuna üç nokta koymak.
- Coşku ya da şaşkınlık bildiren cümleyi nokta ile bitirip anlamı zayıflatmak.
- Üç nokta: yarım kalan cümle ve sürüp giden sıralama.
- Soru işareti yalnız soru soran cümleye konur.
- Ünlem: duygu, seslenme ve uyarı; yay ayraç içinde alay.