Konu anlatımı
Kesme işareti, özel adlarla ona gelen ekleri birbirinden ayırır. Hangi eklerin kesmeyle ayrıldığı, hangilerinin ayrılmadığı TYT'de sık sorulur. En çok yapılan yanlış, özel ada gelen her eki kesmeyle ayırmaktır. Bu alt başlıkta kesme işaretinin kullanıldığı ve kullanılmadığı yerleri karşılaştırmalı olarak göreceksin.
Özel adlara gelen çekim ekleri
Özel adlara gelen iyelik, hâl (durum) ve ek fiil (ek eylem) ekleri kesme işaretiyle ayrılır: “Türkiye'nin”, “Ankara'da”, “İzmir'e”, “Ayşe'yi”, “Ankara'mız”, “Bu kitabı yazan Ali'dir.” Bu eklerden sonra gelen ekler de aynı parçaya yazılır: “Ankara'daki”, “Ayşe'nin”. Gök bilimi anlamında kullanılan “Dünya”, “Güneş”, “Ay” da özel ad sayılır: “Dünya'nın Güneş'in çevresinde dönmesi”.
Kesmenin kullanılmadığı yerler
Özel adlara gelen yapım ekleri kesmeyle ayrılmaz: “Ankaralı”, “İzmirli”, “Türkçe”, “Türkleşmek”. Çoğul eki ve ondan sonra gelen ekler de ayrılmaz: “Ankaralılar”, “Ayşeler”. Kurum, kuruluş ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: “Türk Dil Kurumuna”, “Türkiye Büyük Millet Meclisinin”.
Özel ad olmayan sözcüklere (kelimelere) gelen ekler de ayrılmaz: “bayramda”, “okulda”, “güneşte kurudu”. “Bayram'da” ya da “Türk'çe” yazımları bu yüzden yanlıştır.
Kısaltma ve rakamlarda
Kısaltmalara gelen ekler kesmeyle ayrılır ve kısaltmanın okunuşuna uyar: “TDK'nin”, “NATO'ya”, “TBMM'de”. Rakamla yazılan sayılara gelen ekler de kesmeyle ayrılır ve sayının okunuşuna uyar: “1923'te”, “3'üncü”, “%20'lik”, “14.30'da”. Nasıl ayırt edilir: Sözcük bir özel ad, kısaltma ya da rakamsa ve ek bir çekim ekiyse kesme gerekir; ek yapım eki ya da çoğul ekiyse, ya da sözcük bir kurum adıysa kesme konmaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ankara'lı bir öğretmen Türk Dil Kurumu'nun yayınlarını İzmir'deki öğrencilerine tanıttı.” cümlesindeki kesme işareti yanlışlarını düzeltiniz.
Çözüm. “Ankara'lı” sözcüğünde -lı bir yapım ekidir; özel adlara gelen yapım ekleri kesmeyle ayrılmaz, doğrusu “Ankaralı” olur. “Türk Dil Kurumu'nun” bir kurum adıdır; kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz, doğrusu “Türk Dil Kurumunun” olur. “İzmir'deki” sözcüğünde özel ada bulunma hâl eki gelmiştir; kesme doğrudur.
Örnek 2. “Kardeşim 2010'da doğdu, Ayşeler'in evinin karşısında büyüdü.” cümlesinde kesme işaretlerini değerlendiriniz.
Çözüm. “2010'da” yazımında rakama gelen ek kesmeyle ayrılmış ve “iki bin onda” okunuşuna uygun seçilmiştir; doğrudur. “Ayşeler'in” yazımında ise özel ada önce çoğul eki gelmiştir; çoğul eki ve ondan sonraki ekler kesmeyle ayrılmadığı için doğrusu “Ayşelerin” biçimindedir.
Sık yapılan hatalar
- Özel adlara gelen yapım eklerini ayırmak: “İzmir'li”, “Türk'çe” yanlıştır.
- Kurum adlarına gelen ekleri ayırmak: “Türk Dil Kurumu'na” yanlıştır.
- Özel ad olmayan sözcüklerde kesme kullanmak: “Bayram'da” yanlıştır.
- Çoğul ekinden sonra kesme kullanmak: “Ayşeler'e” değil “Ayşelere”.
- Özel ada gelen iyelik, hâl ve ek fiil ekleri kesmeyle ayrılır.
- Yapım ekleri, çoğul eki ve kurum adlarına gelen ekler ayrılmaz.
- Kısaltma ve rakamlara gelen ekler kesmeyle ayrılır ve okunuşa uyar.