Konu anlatımı
Noktalı virgül, virgülden uzun, noktadan kısa bir duraklamayı gösterir. Günlük yazıda az kullanılsa da TYT sorularında sık karşına çıkar. Soruların çoğu, kendi içinde virgüllerle ayrılmış iki takımın arasına hangi işaretin konacağını sorar. Bu alt başlıkta noktalı virgülün iki temel görevini göreceksin.
Virgülle ayrılmış takımları ayırma
Bir cümlede sıralanan ögeler gruplar hâlinde veriliyor ve her grubun içi virgülle ayrılıyorsa gruplar birbirinden noktalı virgülle ayrılır: “Kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü'dür.”, “Üst rafa tuz, şeker, un; alt rafa mercimek, nohut ve fasulye koydu.” Bu durumda virgül grubun içindeki ögeleri, noktalı virgül ise grupları ayırır. İki grubun arasına da virgül konsaydı hangi ögenin hangi gruba ait olduğu belirsizleşirdi.
Ögelerinde virgül bulunan sıralı cümleleri ayırma
Sıralı cümlelerden en az birinin içinde virgül varsa bu cümleler birbirinden noktalı virgülle ayrılabilir: “Hava kararmış, rüzgâr dinmişti; köye vardığımızda bütün ışıklar sönmüştü.” Burada ilk bölümde virgülle ayrılmış iki yargı vardır; noktalı virgül bu bölümü sonraki cümleden ayırır.
Grupları ya da cümleleri karşılaştıran “ise” gibi sözler noktalı virgülden sonraki bölümde sık görülür: “Ablam fizik, kimya ve biyoloji; ben ise tarih, coğrafya ve felsefe çalıştım.” Bu söz, noktalı virgülün yerini bulmanda ipucu olabilir.
Noktalı virgülün konmadığı yerler
Noktalı virgül bir öge ile yüklem arasına ya da tek bir ögeden sonra konmaz: “Geçen yaz; kuraklık yüzünden ürün azaldı.” ve “Kardeşim ise; odasından çıkmadı.” cümlelerindeki noktalı virgüller yanlıştır. İçinde virgülle ayrılmış öge bulunmayan basit bir sıralamada da noktalı virgül değil virgül kullanılır: “elma, armut, ayva”.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bu yıl okulumuzda tiyatro ( I ) müzik ( II ) resim ve satranç kulüpleri ( III ) geçen yıl ise yalnızca tiyatro ve müzik kulüpleri vardı ( IV )” Numaralanmış yerlerden hangisine noktalı virgül konmalıdır?
Çözüm. I ve II numaralı yerler bu yılki kulüpleri sıralayan eş görevli sözcükleri (kelimeleri) ayırır; bu yerlere virgül konur. III numaralı yerde bu yılki kulüpler grubu bitmekte, “geçen yıl ise” ile ikinci grup başlamaktadır. İlk grubun içi virgülle ayrıldığı için iki grubu ayıran III numaralı yere noktalı virgül konur. IV numaralı yerde cümle bittiği için nokta gelir.
Örnek 2. “Kardeşim; sabah erkenden kalktı, kahvaltısını yaptı ve okula gitti.” cümlesindeki noktalama yanlışını açıklayınız.
Çözüm. Noktalı virgül, virgülle ayrılmış takımları ya da sıralı cümleleri ayırır; özne ile yüklem arasına ya da tek bir ögeden sonra konmaz. Bu cümlede “Kardeşim” özneden sonra noktalı virgül kullanılmıştır ve bu kullanım yanlıştır. Doğrusu işaretsiz “Kardeşim sabah erkenden kalktı, kahvaltısını yaptı ve okula gitti.” biçimidir.
Sık yapılan hatalar
- Virgülle ayrılmış iki takımın arasına da virgül koymak.
- Tek bir ögeden sonra ya da özne ile yüklem arasına noktalı virgül koymak.
- Basit sıralamalarda virgül yerine noktalı virgül kullanmak.
- İçi virgülle ayrılmış takımlar birbirinden noktalı virgülle ayrılır.
- Ögelerinde virgül bulunan sıralı cümleler noktalı virgülle ayrılabilir.
- Noktalı virgül tek bir ögeden sonra konmaz.