Konu anlatımı
Nokta en sık kullanılan noktalama işaretidir ve ilk görevi cümleyi bitirmektir. Bunun dışında birkaç özel görevi daha vardır. Sorularda nokta çoğunlukla “burada cümle bitiyor mu?” sorusuyla karşına çıkar. Bu alt başlıkta noktanın görevlerini ve sık karıştırılan durumları göreceksin.
Cümle sonunda
Nokta, yargısı tamamlanmış cümlenin sonuna konur: “Yağmur akşama kadar sürdü.” Bir yerde cümlenin bitip bitmediğini anlamak için ondan sonraki söze bak: Arkadan büyük harfle yeni bir cümle başlıyorsa önceki cümle bitmiştir ve nokta gerekir. Arkadan küçük harfle aynı cümlenin devamı geliyorsa nokta konmaz; gerekirse virgül konur.
İçinde soru sözcüğü (kelimesi) ya da “mi” eki bulunduğu hâlde soru sormayan cümleler de nokta ile biter: “Kimin aradığını hatırlamıyorum.”, “Toplantının ne zaman başlayacağını sordu.” Bu cümlelerde yüklem bir soru sormaz, bir durum bildirir.
Kısaltmalarda ve sıra sayılarında
Bazı kısaltmaların sonuna nokta konur: “Dr.” (doktor), “Prof.” (profesör), “vb.” (ve benzeri), “Cad.” (cadde). Kurum adlarının kısaltmaları ise noktasız yazılır: “TDK”, “TBMM”. Sıra bildiren rakamlardan sonra nokta konur: “3. sınıf”, “XXI. yüzyıl”, “II. Dünya Savaşı”. Bu nokta “üçüncü”, “yirmi birinci” gibi sıra anlamı verir; aynı sayıya ayrıca sıra eki getirilmez.
Tarih, saat ve büyük sayılarda
Tarihlerde gün, ay ve yıl gösteren sayıları ayırmak için nokta kullanılır: “29.10.1923”. Saat ile dakikayı ayırmak için de nokta konur: “Tren 14.30'da kalkacak.” Dört ya da daha çok basamaklı sayılarda sağdan sola üçlü grupları ayırmak için nokta kullanılır: “1.250.000”. Ondalık kesirler ise virgülle ayrılır: “2,5”.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Dedem bahçede ( I ) domates, biber ve fasulye yetiştirirdi ( II ) Her sabah erkenden kalkar ( III ) fidelerini sulardı.” Numaralanmış yerlerden hangisine nokta konmalıdır?
Çözüm. I numaralı yerden sonra cümle küçük harfle sürer; burada cümle bitmemiştir ve bir işarete gerek yoktur. II numaralı yerden sonra büyük harfle yeni bir cümle başlar; önceki cümle tamamlanmıştır ve nokta konur. III numaralı yer aynı özneye bağlı sıralı iki yargıyı ayırır ve virgül alır.
Örnek 2. “Kardeşim hangi kitabı alacağına karar veremedi?” cümlesindeki noktalama yanlışını düzeltiniz.
Çözüm. Cümlede “hangi” soru sözcüğü bulunsa da yüklem bir soru sormamakta, bir durum bildirmektedir: Kardeşin karar veremediği anlatılır. Soru anlamı taşımayan cümlelerin sonuna soru işareti değil nokta konur. Doğrusu: “Kardeşim hangi kitabı alacağına karar veremedi.”
Sık yapılan hatalar
- Cümle bitmediği hâlde nokta koymak: arkasından küçük harfle süren söze nokta konmaz.
- Soru sözcüğü içeren ama soru sormayan cümlelere soru işareti koymak.
- Sıra sayısında nokta ile sıra ekini birlikte kullanmak: “3.'üncü” yanlıştır.
- Nokta, yargısı tamamlanmış cümlenin sonuna konur.
- Kısaltmalarda, sıra sayılarında, tarih ve saat yazımında da kullanılır.
- Soru sormayan soru sözcüklü cümle nokta ile biter.