Konu anlatımı
Bazı sorular paragraftan çıkarılamayan yargıyı ya da paragrafta değinilmeyen bilgiyi ister. Bu sorularda dört seçenek paragrafa dayanır, biri dayanmaz. Soru kökü olumsuz olduğu için en sık yapılan yanlış, paragrafta geçen ilk doğru seçeneği işaretlemektir. Bu alt başlıkta bu soruları çözmenin yolunu göreceksin.
Eleme yöntemi
Her seçeneği paragrafta bir cümleye bağla ve yanına işaret koy. Paragrafta karşılığı bulunan seçenekleri ele; karşılığı bulunmayan ya da paragrafla çelişen seçenek cevaptır. Değinilmeyen bilgi sorularında seçenekteki bilgi paragrafta hiç geçmez; çıkarılamayan yargı sorularında ise seçenek paragrafta dayanağı olmayan, paragrafı aşan ya da paragrafla çelişen bir yargıdır.
Değinilmeyen bilgi
Bu sorularda seçenekler çoğunlukla paragrafın konusuyla ilgili bilgilerdir; bu yüzden hepsi paragrafta varmış gibi görünür. Her seçenek için paragrafta “Bu bilgi nerede yazıyor?” diye sor. Paragrafın konusuna çok uygun olduğu hâlde paragrafta hiç söylenmeyen bilgi, değinilmeyen bilgidir. Kendi genel bilgini paragrafa ekleme; yalnız yazılanlara bak.
Soru kökünü işaretle
“çıkarılamaz”, “değinilmemiştir”, “söylenemez” gibi olumsuz soru kökleri, aranan seçeneğin paragrafa uymayan seçenek olduğunu gösterir. Soruyu okurken bu sözü işaretle ve her seçeneği değerlendirdikten sonra soru kökünü bir kez daha oku. Olumsuz kökü gözden kaçırmak, iyi bildiğin bir konuda bile yanlış yapmana yol açar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Termosun gövdesi iç içe geçmiş iki katmandan oluşur ve iki katmanın arasındaki hava boşaltılmıştır. Isı, havası boşaltılmış bu aralıktan kolay geçemediği için içerideki sıvı uzun süre sıcak kalır. İç yüzeyin parlak olması da ısının ışıma yoluyla kaçmasını azaltır. Aynı düzenek, soğuk içecekleri de saatlerce soğuk tutar.” Bu parçada termosun sıvıyı nasıl sıcak tuttuğuna, iç yüzeyinin parlaklığının işlevine, soğuk içecekleri de koruduğuna ve termosu ilk kimin yaptığına ilişkin bilgilerden hangisine değinilmemiştir?
Çözüm. İkinci cümle sıvının sıcak kalmasını havası boşaltılmış aralığa bağlar; üçüncü cümle iç yüzeyin parlaklığının ışımayla ısı kaybını azalttığını söyler; son cümle soğuk içecekleri de koruduğunu belirtir. Termosu ilk kimin yaptığına ise parçada hiç değinilmez. Bu bilgi konuyla ilgili olsa da paragrafta yazmadığı için değinilmeyen bilgidir.
Örnek 2. “Kuzenim geçen yaz bir yayınevinde çeviri stajı yaptı. İlk haftalarda ona yalnız kısa metinler verildi; her çevirisi editör tarafından satır satır düzeltiliyordu. Kuzenim önce bu düzeltmelerden bunaldı, sonra her düzeltmeyi bir deftere yazmaya başladı. Yaz sonunda defter dolmuş, ona verilen metinler de uzamıştı.” Bu parçadan “Kuzenim stajın sonunda yayınevinde işe alındı.” yargısı çıkarılabilir mi?
Çözüm. Parça, kuzenin düzeltmeleri deftere yazdığını ve yaz sonunda ona daha uzun metinler verildiğini anlatır. Ama stajın sonunda ne olduğu, kuzenin işe alınıp alınmadığı parçada hiç söylenmez. Daha uzun metinler verilmesi işe alınmanın kanıtı değildir. Yargı paragrafın anlattıklarını aştığı için çıkarılamaz.
Sık yapılan hatalar
- Olumsuz soru kökünü gözden kaçırıp paragrafta geçen bir seçeneği işaretlemek.
- Kendi genel bilgisini paragrafa ekleyerek değinilmeyen bilgiyi değinilmiş saymak.
- Paragrafla çelişen seçeneği, konusu uygun olduğu için çıkarılabilir sanmak.
- Her seçeneği paragrafta bir cümleye bağla; bağlanamayan seçenek cevaptır.
- Değinilmeyen bilgi konuya uygun görünür ama paragrafta yazmaz.
- Olumsuz soru kökünü işaretle ve cevaptan önce yeniden oku.