Konu anlatımı
Bazı paragraflarda bir kişinin söylediği bir söz tırnak içinde verilir ve bu sözle anlatılmak istenen sorulur. Bazılarında ise bir kişinin davranışları anlatılır ve bu kişi hakkında hangi yargının söylenebileceği ya da söylenemeyeceği istenir. Bu alt başlıkta iki soru türünü ve çözüm yollarını göreceksin.
Söz yorumlama
Tırnak içindeki söz çoğunlukla somut bir görüntüyle genel bir düşünceyi anlatır. Önce sözdeki görüntüyü belirle, sonra paragrafta bu görüntünün hangi duruma karşılık geldiğini bul. Doğru seçenek, sözü paragrafın konusuna bağlayan ve onun genel anlamını veren seçenektir. Sözü gerçek anlamıyla açıklayan ya da paragrafın başka bir ayrıntısına bağlayan seçenekler tuzaktır.
Kişi hakkında çıkarım
Bir kişinin davranışları anlatılan paragraflarda her seçenekteki niteliği paragraftaki bir davranışla doğrulamaya çalış: titizlik için bir işi tekrar tekrar denetlemek, cömertlik için karşılık beklemeden vermek gibi. Paragraftaki bir davranışla doğrulanan nitelik söylenebilir. Paragrafta hiç dayanağı olmayan ya da bir davranışla çelişen nitelik söylenemez.
Tuzaklar
Kişi hakkında çıkarım sorularında en sık tuzak, paragraftaki bir davranışın tersini söyleyen seçenektir. Bir başka tuzak, tek bir davranıştan aşırı genelleme yapan seçenektir: Bir kez yardım eden birinin herkesin her isteğini yerine getirdiği söylenemez. Söz yorumlamada ise paragrafın yalnız bir cümlesine dayanan ve sözün bütün anlamını karşılamayan seçenekler sık görülür.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yüzme hocamız ilk derste kimseye kulaç attırmadı. Hepimizi havuzun sığ yerinde sırtüstü yatırdı ve yalnız düzenli nefes almamızı istedi. Kollarını telaşla çırpanlar batıp duruyor, gevşeyenler ise su üstünde kalıyordu. Ders bitince hocamız şöyle dedi: ‘Su, onunla boğuşanı batırır; ona güveneni taşır.’” Hocanın bu sözüyle anlatmak istediği nedir?
Çözüm. Sözdeki görüntü, suyla boğuşan ve suya güvenen iki kişidir. Paragrafta telaşla kol çırpanların battığı, gevşeyenlerin ise su üstünde kaldığı anlatılır. Hoca bu durumdan genel bir sonuç çıkarır: Gerginlik ve telaş başarıyı engeller; sakin ve kendine güvenen kişi daha kolay ilerler. Sözü yalnız “Suda kol çırpmak tehlikelidir.” biçiminde gerçek anlamıyla açıklamak, sözün genel anlamını karşılamaz.
Örnek 2. “Mahallemizin dolmuş şoförü Kemal Abi, her sabah ilk seferden önce aracını baştan sona siler. Yaşlı yolcular yerlerine oturmadan aracı hareket ettirmez. Parasını unutan öğrenciye ‘Yarın verirsin.’ der, bir yere not bile almaz. Ama hız sınırını aşması için ısrar eden yolcuya hiç aldırmaz; herkesin evine sağ salim varmasını her şeyden önemli sayar.” Bu parçadan Kemal Abi için “Yolcuların her isteğini yerine getirir.” yargısı çıkarılabilir mi?
Çözüm. Aracını her sabah silmesi temizliğe özen gösterdiğini, yaşlıları oturmadan yola çıkmaması düşünceli olduğunu, parasını unutan öğrenciye güvenmesi de insanlara inandığını gösterir. Ama hız sınırını aşması için ısrar eden yolcuya aldırmaması, yolcuların her isteğini yerine getirmediğini açıkça gösterir. Yargı paragraftaki bir davranışla çeliştiği için çıkarılamaz.
Sık yapılan hatalar
- Tırnak içindeki sözü yalnız gerçek anlamıyla açıklamak.
- Paragraftaki bir davranışın tersini söyleyen seçeneği gözden kaçırmak.
- Tek bir davranıştan aşırı genelleme yapan seçeneği doğru saymak.
- Sözdeki somut görüntüyü paragraftaki duruma bağla.
- Kişi hakkındaki her niteliği paragraftaki bir davranışla doğrula.
- Dayanağı olmayan ya da bir davranışla çelişen nitelik söylenemez.