Konu anlatımı
Bazı sorularda paragrafın cümleleri numaralanır ve bu cümlelerin işlevine ilişkin yargıların doğru olup olmadığı sorulur. Bu sorular paragrafın düşünce akışını ne kadar iyi izlediğini ölçer. Bu alt başlıkta bir cümlenin paragrafta üstlenebileceği görevleri ve onları tanımanın yolunu göreceksin.
Cümlelerin görevleri
Bir cümle paragrafta şu görevlerden birini ya da birkaçını üstlenebilir:
- Konuyu tanıtma ya da genel bir yargı bildirme
- Bir kavramı tanımlama
- Önceki yargıyı örnekle açıklama; “örneğin, sözgelimi” ile başlayabilir
- Bir durumun nedenini açıklama; “çünkü, bunun nedeni” gibi sözler taşıyabilir
- Karşıt bir durum ya da görüş bildirme; “oysa, ne var ki, ancak” ile başlayabilir
- Sonuç bildirme; “bu yüzden, böylece, kısacası” ile başlayabilir
Nasıl incelenir?
Her cümlenin başındaki bağlayıcı söze ve önceki cümleyle ilişkisine bak. Seçenekteki yargıyı cümleyle karşılaştır: Seçenek “örnek verilmiştir” diyorsa cümlede gerçekten bir örnek, “nedeni açıklanmıştır” diyorsa gerçekten bir neden bulunmalıdır. Yanlış seçenekler çoğunlukla cümlenin işlevini başka bir işlevle değiştirir ya da cümlede olmayan bir bilgiyi cümleye yükler.
Sık karıştırılan işlevler
Neden açıklama ile sonuç bildirme sık karıştırılır: “Çünkü” ile başlayan cümle bir nedeni, “Bu yüzden” ile başlayan cümle bir sonucu bildirir. Örnek ile açıklama da karıştırılır: Örnek, genel bir yargının somut bir durumudur; açıklama ise yargıyı başka sözlerle genişletir. Karşıt durum bildiren bir cümle paragrafın yönünü değiştirir ve çoğunlukla yazarın asıl düşüncesine geçişi gösterir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “(I) Bir şehrin kayıp eşya bürosu, o şehrin unutkanlığını gösteren küçük bir müze gibidir. (II) Örneğin raflarda tek eldivenler, sahibini bekleyen şemsiyeler ve üzerinde ad yazılı okul çantaları yan yana durur. (III) Bu eşyaların çoğu, sahipleri tarafından hiç aranmaz. (IV) Ne var ki bazıları, aylar sonra kapıyı çalan birinin yüzünü güldürür. (V) Bu yüzden görevliler, hiçbir eşyayı küçük görmeden tek tek kaydeder.” Bu cümlelerin işlevlerini belirleyiniz.
Çözüm. I. cümle konuyu tanıtır ve kayıp eşya bürosunu bir müzeye benzeterek genel bir yargı bildirir. II. cümle “Örneğin” ile bu yargıyı raflardaki eşyalarla örneklendirir. III. cümle bu eşyaların çoğunun sahiplerince aranmadığını bildirir. IV. cümle “Ne var ki” ile karşıt bir durumu, bazı eşyaların sahibine kavuşmasını bildirir. V. cümle “Bu yüzden” ile bu durumun sonucunu verir. “V. cümlede eşyaların sahiplerine nasıl ulaştırıldığı anlatılmıştır.” gibi bir yorum yanlıştır.
Örnek 2. “(I) Kutup ayıları, çevrelerindeki karla neredeyse aynı renkte görünür. (II) Aslında tüyleri saydamdır ve derileri siyahtır. (III) Beyaz görünüm, ışığın saydam tüylerde saçılmasından doğar.” II. ve III. cümlelerin işlevi nedir?
Çözüm. I. cümle kutup ayılarının nasıl göründüğünü bildirir. II. cümle “Aslında” ile bu görünüşün ardındaki gerçeği verir: Tüyler saydam, deri siyahtır; yani I. cümledeki izlenimi düzeltir ve görünüşle gerçek arasındaki farkı ortaya koyar. III. cümle ise beyaz görünüşün nedenini açıklar.
Sık yapılan hatalar
- Neden bildiren cümleyi sonuç bildiren cümleyle karıştırmak.
- Cümlede olmayan bir bilgiyi cümlenin işleviymiş gibi kabul etmek.
- Cümlenin başındaki bağlayıcı sözü gözden kaçırmak.
- Görevler: konuyu tanıtma, tanım, örnek, neden, karşıt durum, sonuç.
- Bağlayıcı sözler işlevi gösterir: örneğin, çünkü, oysa, bu yüzden.
- Seçenekteki yargıyı cümleyle birebir karşılaştır.