Konu anlatımı
Ana düşünce (ana fikir), yazarın paragraf boyunca okura iletmek istediği asıl yargıdır. Paragraftaki öteki cümleler onu açıklar, örnekler ya da kanıtlar. TYT'de paragrafta asıl anlatılmak istenen düşünceyi soran sorular, en sık karşılaşacağın paragraf sorularıdır. Bu alt başlıkta ana düşünceyi adım adım bulmayı ve sık kurulan tuzakları göreceksin.
Adım adım ana düşünce
Ana düşünceyi bulurken şu sırayı izleyebilirsin:
- Paragrafın konusunu bir iki sözcükle (kelimeyle) belirle: Ne anlatılıyor?
- Yazarın bu konu hakkında ne söylemek istediğini sor: Neyi savunuyor ya da neye dikkat çekiyor?
- Yazarın görüşünü taşıyan cümleyi bul; çoğunlukla giriş ya da sonuç cümlesidir.
- Bu cümleyi kendi sözlerinle tek bir yargı olarak yaz.
- Seçenekleri bu yargıyla karşılaştır; paragrafın tamamını kapsayan seçeneği seç.
Ana düşüncenin yeri ve ipuçları
Ana düşünce paragrafın başında verilip sonra açıklanabilir ya da açıklamalardan sonra sonuç olarak verilebilir. Bazen de hiçbir cümlede açıkça yazılmaz; paragrafın bütününden çıkarılır. “oysa, ama, aslında, asıl, kısacası, sonuç olarak, bu yüzden, demek ki” gibi sözler ve “-malı, -meli, gerekir” gibi yargılar çoğunlukla yazarın görüşünü taşıyan cümleyi gösterir.
Tuzaklar
Ana düşünce sorularında üç tuzak sık görülür: Paragrafta geçen ama yalnız bir bölümü anlatan yardımcı düşünce (yardımcı fikir); paragrafta savunulmayan, doğru ama fazla genel bir yargı; yazarın aktarıp çürüttüğü karşıt görüş. “Bazıları ... sanır. Oysa ...” yapısında “bazıları”nın görüşü ana düşünce değildir; yazarın görüşü “oysa”dan sonra gelir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ev bitkisi yetiştirmeye yeni başlayanların çoğu, bitkiyi sevdikçe daha sık sulamak gerektiğini sanır. Oysa saksıdaki bitkilerin önemli bir bölümü susuzluktan değil, fazla sudan zarar görür: Sürekli ıslak kalan toprakta kökler havasız kalır ve çürür. Deneyimli yetiştiriciler bu yüzden takvime bakarak değil, toprağa dokunarak sular. Bir bitkiye gösterilen özen, ona ne kadar çok şey verildiğiyle değil, neye ihtiyaç duyduğunun anlaşılmasıyla ölçülür.” Bu parçanın ana düşüncesi nedir?
Çözüm. Parçanın konusu, ev bitkilerini sulama biçimidir. İlk cümle yeni başlayanların yanlış inancını aktarır; yazarın görüşü “Oysa” ile başlar ve son cümlede genelleştirilir: Özen, çok vermek değil, ihtiyacı doğru anlamaktır. Ana düşünce budur. “Bitkiler fazla sudan zarar görür.” parçada geçen doğru bir bilgidir ama ana düşünceyi destekleyen bir ayrıntıdır; “Bitkiler sık sulanmalıdır.” ise yazarın çürüttüğü görüştür.
Örnek 2. “Bir kentin insana ne kadar değer verdiğini en iyi kaldırımları gösterir. Bebek arabasıyla rahatça yürünebilen, tekerlekli sandalyenin takılmadığı, gölgesinde dinlenilecek ağaçları olan kaldırımlar, yayayı önemseyen bir anlayışın ürünüdür. Arabalara bırakılmış, dar ve kırık kaldırımlar ise yayanın kentte ikinci planda kaldığını gösterir.” Bu parçada ana düşünce hangi cümlededir?
Çözüm. Parçanın ilk cümlesi genel bir yargı bildirir: Bir kentin insana verdiği değer kaldırımlarından anlaşılır. Sonraki iki cümle bu yargıyı iyi ve kötü kaldırım örnekleriyle açıklar; ikisi de ilk cümleye bağlıdır. Ana düşünce paragrafın başındadır ve sonraki cümleler onu yardımcı düşünceler olarak destekler.
Sık yapılan hatalar
- Paragrafta geçen bir ayrıntıyı ana düşünce sanmak.
- Yazarın aktarıp çürüttüğü görüşü ana düşünce saymak.
- Doğru ama paragrafta savunulmayan genel bir yargıyı seçmek.
- Önce konuyu, sonra yazarın konu hakkındaki yargısını bul.
- “oysa, aslında, kısacası, bu yüzden, -malı” yazarın görüşünü gösterir.
- Ana düşünce paragrafın tamamını kapsar.