Konu anlatımı
Paragraf sorularında konu ile ana düşünce (ana fikir) sık karıştırılır. Konu, paragrafta neyden söz edildiğidir; ana düşünce ise yazarın bu konu hakkında söylemek istediğidir. Bazı sorular da belli bir kavram hakkında vurgulanan düşünceyi ister. Bu alt başlıkta konuyu, başlığı ve vurgulanan düşünceyi bulmayı göreceksin.
Konu ile ana düşünce
Konu çoğunlukla bir söz öbeğiyle söylenir ve bir yargı bildirmez: “bayat ekmeğin mutfakta değerlendirilmesi”. Ana düşünce ise bir yargıdır: “Bayat ekmeği atmak yerine değerlendirmek israfı önler ve mutfağa yeni tatlar kazandırır.” Konuyu bulmak için “Bu paragraf neyi anlatıyor?”, ana düşünceyi bulmak için “Yazar bu konuda ne demek istiyor?” diye sor.
Konuyu belirleme ve başlık
Konu seçenekleri arasında paragrafın yalnız bir cümlesine ait dar seçenekler ile paragrafın sınırlarını aşan geniş seçenekler bulunur. Doğru konu, paragraftaki bütün cümlelerin ortak noktasıdır. Başlık soruları da konuya dayanır: En uygun başlık, konuyu en kısa ve en kapsayıcı biçimde karşılayan sözdür.
Vurgulanan düşünce
Bir kavramla ilgili vurgulanan düşünceyi soran sorularda paragrafın o kavram hakkında öne çıkardığı yargı istenir. Önce kavramın paragrafta geçtiği cümleleri bul; sonra yazarın bu kavram için en çok üzerinde durduğu özelliği belirle. Bu yargı çoğunlukla “asıl, en önemlisi, aslında” gibi sözlerle ya da bir karşıtlık bağlacından sonra gelir. Paragrafta geçen ama yazarın üzerinde durmadığı ayrıntılar vurgulanan düşünce değildir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bir zamanlar evlerde bayat ekmek çöpe atılmazdı. Kurutulup rendelenir, köftenin harcına katılırdı; küp küp doğranıp çorbanın üstüne serpilir, şerbetli tatlıların tabanına yayılırdı. Bugün ise pek çok evde bir günlük ekmek bile çöpe gidiyor. Oysa eski mutfakların bu tutumlu alışkanlıkları, hem israfı önlüyor hem de sofraya yeni tatlar kazandırıyordu.” Bu parçanın konusu nedir?
Çözüm. Parçadaki bütün cümleler bayat ekmeğin ne yapıldığı ya da ne yapılmadığıyla ilgilidir. Konu “bayat ekmeğin mutfakta değerlendirilmesi”dir. Yazarın bu konuda söylemek istediği, yani ana düşünce ise son cümlededir: Bayat ekmeği değerlendirmek israfı önler ve yeni tatlar kazandırır. “Eski mutfak alışkanlıkları” konu için fazla geniş, “köftenin hazırlanışı” ise fazla dardır.
Örnek 2. “Müzik yalnız seslerden oluşmaz; seslerin arasındaki sessizlikler de müziğin bir parçasıdır. Notaların arasına konan kısa bir es, dinleyiciye nefes aldırır ve ardından gelen sesi daha güçlü duyurur. Bir şarkının ortasındaki ani bir sessizlik, salondaki herkesi aynı anda bir sonraki sese hazırlar. Usta müzisyenler bu yüzden neyi çalmayacaklarına, ne çalacaklarına gösterdikleri kadar özen gösterir.” Bu parçada sessizlikle ilgili vurgulanan düşünce nedir?
Çözüm. Parçada sessizliğin en çok üzerinde durulan yönü, müziğin bir parçası olarak sesin etkisini artırmasıdır: Es dinleyiciye nefes aldırır, ardından gelen sesi güçlendirir, dinleyiciyi bir sonraki sese hazırlar. Usta müzisyenlerin çalmayacakları seslere özen göstermesi de bu düşünceyi destekler. Sessizliğin müzisyeni dinlendirdiğine ya da bir parçanın süresini uzattığına ise parçada değinilmez.
Sık yapılan hatalar
- Konuyu bir yargı cümlesi olarak yazmak; konu bir söz öbeğiyle söylenir.
- Paragrafın yalnız bir cümlesine ait dar konuyu ya da paragrafı aşan geniş konuyu seçmek.
- Vurgulanan düşünce yerine paragrafta geçen bir ayrıntıyı seçmek.
- Konu: Ne anlatılıyor? Ana düşünce: Yazar ne demek istiyor?
- Doğru konu bütün cümlelerin ortak noktasıdır; ne dar ne geniştir.
- Vurgulanan düşünce, kavram için en çok üzerinde durulan yargıdır.