Konu anlatımı
Paragraftan çıkarılabilecek yargıyı soran sorular, paragrafı dikkatle okuyup okumadığını sınar. Bir yargının paragraftan çıkarılabilmesi için paragrafta ya açıkça söylenmiş ya da söylenenlerden kesin olarak anlaşılıyor olması gerekir. Bu alt başlıkta bu soruları çözme yolunu ve en sık kurulan tuzakları göreceksin.
Dayanağı bul
Her seçeneği paragrafta bir cümleye dayandırmaya çalış. Seçenekteki yargı paragrafta ya aynen ya da başka sözlerle geçmelidir; geçmiyorsa paragraftaki bilgilerden mantıkça zorunlu olarak çıkmalıdır. “Satıcılar akşamüstü fiyatları düşürür.” diyen bir paragraftan “Bir ürünün fiyatı gün içinde değişebilir.” yargısı çıkarılabilir; çünkü akşamüstü düşen fiyat, gün içindeki öteki fiyatlardan farklıdır.
Kesinlik düzeyine dikkat
Seçenekteki yargının kesinliği paragraftakiyle aynı olmalıdır. Paragrafta “çoğu zaman” deniyorsa seçenekte “her zaman”, paragrafta “-ebilir” deniyorsa seçenekte “-ir” yazması yargıyı değiştirir. “her, bütün, hiçbir, yalnız, mutlaka, kesinlikle” gibi sözlerle kurulan seçenekler çoğunlukla paragrafı aşan genellemelerdir; paragrafta bu kesinlikte bir yargı varsa doğrudur, yoksa çıkarılamaz.
Tuzaklar
Paragrafta olmayan neden-sonuç ilişkileri, kıyaslar ve zaman bilgileri seçeneklere sık eklenir. Paragrafta iki durum ayrı ayrı anlatıldığı hâlde seçenekte biri ötekinin nedeni yapılabilir; ya da paragrafta hiç kıyaslanmayan iki şey “daha” sözüyle karşılaştırılabilir. Gerçek hayatta doğru olan ama paragrafta dayanağı bulunmayan bilgiler de paragraftan çıkarılamaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Mahalle pazarında akşamüstü saatleri, alışveriş için az bilinen bir fırsattır. Satıcılar ellerinde kalan sebze ve meyveyi geri götürmek istemediği için fiyatları düşürür. Ama bu saatlerde tezgâhlarda seçenek azalmış, en gösterişli ürünler sabahtan satılmıştır. Bu yüzden ucuzluk arayan akşamüstünü, seçme şansı arayan sabahı tercih etmelidir.” Bu parçadan “Pazarda bir ürünün fiyatı gün içinde değişebilir.” ve “Akşamüstü pazarda satılan ürünler bozuk olur.” yargılarından hangisi çıkarılabilir?
Çözüm. Parçaya göre satıcılar akşamüstü fiyatları düşürür; demek ki aynı ürünün fiyatı gün içinde değişebilir. Birinci yargı paragrafa dayanır ve çıkarılabilir. Parçada akşamüstü ürünlerin bozuk olduğu söylenmez; yalnız seçeneğin azaldığı ve en gösterişli ürünlerin sabah satıldığı belirtilir. İkinci yargının paragrafta dayanağı olmadığı için çıkarılamaz.
Örnek 2. Aynı parçadan “Sabah alışverişi her zaman daha pahalıya gelir.” yargısı çıkarılabilir mi?
Çözüm. Parça akşamüstü fiyatların düştüğünü söyler; buradan sabah fiyatlarının çoğunlukla daha yüksek olduğu düşünülebilir. Ama “her zaman” sözü yargıyı paragrafın kesinliğinin ötesine taşır; parçada her ürünün, her gün sabah daha pahalı olduğunu gösteren bir bilgi bulunmaz. Bu aşırı genelleme yüzünden yargı paragraftan çıkarılamaz.
Sık yapılan hatalar
- Gerçek hayatta doğru olan ama paragrafta dayanağı bulunmayan yargıyı seçmek.
- Paragraftaki “çoğu zaman” ya da “-ebilir” sözlerini “her zaman” ve “-ir” biçimine çeviren seçeneği doğru saymak.
- Paragrafta ayrı ayrı anlatılan iki durum arasında neden-sonuç ilişkisi kuran seçeneği doğru sanmak.
- Çıkarılabilen yargı paragrafta açıkça söylenmiştir ya da söylenenlerden kesin olarak anlaşılır.
- Kesinlik düzeyi değişmemelidir: “çoğu zaman” ile “her zaman” aynı değildir.
- Paragrafta olmayan neden, kıyas ve zaman bilgisi eklenemez.