Konu anlatımı
Dilek kipleri (tasarlama kipleri), fiilin (eylemin) bildirdiği işi bir zamana bağlamadan dilek, istek, koşul, gereklilik ya da buyruk olarak anlatır: “Biraz dinleneyim.”, “Keşke vaktim olsa.”, “Erken yatmalısın.”, “Kapıyı kapat.” Bu kiplerde iş henüz gerçekleşmemiştir; konuşan onu tasarlar. Bu alt başlıkta dört dilek kipini ve onları birbirinden ayırmayı göreceksin.
İstek ve şart kipi
İstek kipi -a, -e ekiyle kurulur ve en çok birinci kişilerle kullanılır: “Biraz dinleneyim.”, “Hafta sonu kampa gidelim.” Şart kipi -sa, -se ekiyle kurulur. Tek başına kullanıldığında çoğunlukla dilek bildirir: “Keşke vaktim olsa.” Bir başka yargıya bağlandığında koşul bildirir: “Bir telefon etsen hemen gelirim.” Bu iki anlamı nedeniyle şart kipine dilek-şart kipi de denir.
Gereklilik ve emir kipi
Gereklilik kipi -malı, -meli ekiyle kurulur ve bir işin yapılması gerektiğini bildirir: “Her gün biraz kitap okumalısın.”, “Bu formu bugün doldurmalıyız.” Emir kipi bir buyruk, rica ya da öğüt bildirir. İkinci tekil kişide ek almaz: “Kapıyı kapat.” Öteki kişilerde ek alır: “Herkes yerine otursun.”, “Lütfen sessiz olun.”, “Konuklar salonda beklesinler.” Emir kipinin birinci kişisi yoktur; bu anlam istek kipiyle karşılanır: “Gidelim.”
Nasıl ayırt edilir?
Fiilin üzerindeki eke bak: -a, -e istek; -sa, -se şart; -malı, -meli gereklilik; eksiz ya da -sın, -ın, -sınlar ekli biçim emir kipidir. Şart kipini geniş zamanın şartıyla karıştırma: “gelse” sözcüğünde (kelimesinde) -se eki doğrudan köke gelmiştir ve şart kipidir; “gelirse” sözcüğünde ise geniş zaman ekinden sonra ek fiilin (ek eylemin) şart biçimi gelmiştir. Bu ikinci çekim Şart Birleşik Zamanı alt başlığında işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Hafta sonu kampa gidelim, sen de çadırını getir.” cümlesindeki yüklemlerin kiplerini yazınız.
Çözüm. “gid-e-lim” yükleminde -e istek kipi eki, -lim birinci çoğul kişi ekidir; konuşan, birlikte yapılacak bir işi istek olarak dile getirir. “getir” yüklemi ise hiç ek almamıştır; ikinci tekil kişide eksiz kullanılan emir kipidir. Birinci kişilerde emir anlamı istek kipiyle karşılanır.
Örnek 2. “Keşke vaktim olsa.” ve “Bir telefon etsen hemen gelirim.” cümlelerindeki şart kipi eklerinin anlamlarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “ol-sa” fiili tek başına kullanılmış ve “keşke” sözüyle birlikte bir dileği anlatmıştır. İkinci cümlede “et-se-n” fiili “hemen gelirim” yargısını bir koşula bağlamıştır; koşul anlamı vardır. Bu cümlenin yüklemi “gelirim” sözcüğüdür ve geniş zamanla çekimlenmiştir.
Sık yapılan hatalar
- “gidelim, gideyim” sözcüklerini emir kipi sanmak; bunlar istek kipidir.
- Şart kipi ile geniş zamanın şartını karıştırmak: “gelse” ile “gelirse”.
- Gereklilik kipini gelecek zamanla karıştırmak: “gitmeli” bir gereklilik bildirir.
- İstek -a, şart -sa, gereklilik -malı; emir kipi ikinci tekil kişide eksizdir.
- Şart kipi tek başına dilek, başka bir yargıya bağlanınca koşul bildirir.
- Emir kipinin birinci kişisi yoktur; “gidelim” istek kipidir.