Konu anlatımı
Ek fiil (ek eylem), kendi başına kullanılmayan, isim soylu sözcüklere (kelimelere) ya da çekimli fiillere (eylemlere) eklenen “i-” fiilidir: “öğretmen idi → öğretmendi”, “geliyor idi → geliyordu”. Ek fiilin iki temel görevi vardır: İsim (ad) soylu sözcükleri yüklem yapar ve kip eki almış fiillerle birleşik zaman kurar. Bu alt başlıkta ek fiilin biçimlerini ve bu iki görevi ayırt etmeyi göreceksin.
Biçimleri
Ek fiilin dört biçimi vardır. Hikâye (görülen geçmiş zaman) -dı: “Dedem çiftçiydi.” Rivayet (öğrenilen geçmiş zaman) -mış: “Bu yol eskiden dar bir patikaymış.” Şart -sa: “Hava güzelse yürüyelim.” Geniş zaman -dır: “Bu bina bir müzedir.” Ek fiil ayrı da yazılabilir: “çiftçi idi”, “patika imiş”, “güzel ise”. Ünlüyle biten sözcüklerde ekten önce y ünsüzü gelir: “çiftçi-y-di”.
İsim soylu sözcükleri yüklem yapar
İsim, sıfat (ön ad), zamir (adıl) gibi isim soylu sözcükler ek fiil alarak yüklem olur: “Bu resmi yapan oydu.”, “Sınav çok kolaymış.”, “Bu çanta seninse al.” Üçüncü tekil kişide geniş zaman -dır çoğu zaman söylenmez: “Hava soğuk.” Bu cümlede de yüklem isim soyludur. -dır eki bazen kesinlik ya da tahmin anlamı katar: “Annem şimdi evdedir.” Ek fiilin olumsuzu “değil” sözüyle kurulur: “Yorgun değilim.”, “Evde değildi.”
Birleşik zaman kurar
Ek fiil, kip eki almış bir fiile gelince birleşik zamanlı fiil kurar: “oku-yor-du”, “oku-r-muş”, “oku-yor-sa”. Nasıl ayırt edilir: Ek fiilin geldiği sözcüğe bak. Sözcük isim soyluysa (“kolay-mış”, “çiftçi-y-di”) ek fiil onu yüklem yapmıştır. Sözcük kip eki almış bir fiilse (“gel-ecek-ti”) ek fiil birleşik zaman kurmuştur. Birleşik zamanlar hikâye, rivayet ve şart alt başlıklarında ayrıca işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bu konak bir zamanlar bir okulmuş.” ve “Bu konakta her akşam müzik çalınırmış.” cümlelerinde ek fiilin görevlerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede ek fiilin rivayet biçimi -muş, isim olan “okul” sözcüğüne gelmiş ve onu yüklem yapmıştır; birleşik zamanlı fiil yoktur. İkinci cümlede “çal-ın-ır-mış” yükleminde -mış, geniş zaman eki almış bir fiile gelmiştir; geniş zamanın rivayetini, yani birleşik zamanlı bir fiili kurmuştur.
Örnek 2. “Bu dağ köyü kışın çok sessiz.” cümlesinde ek fiil var mıdır?
Çözüm. Cümlenin yüklemi “çok sessiz” sözüdür. “sessiz” isim soylu bir sözcüktür ve üçüncü tekil kişide ek fiilin geniş zaman biçimi -dır söylenmemiştir: “sessizdir”. Ek fiil görünmese de yüklemi kuran odur; cümle isim soylu bir yüklemle kurulmuştur.
Sık yapılan hatalar
- İsim soylu sözcüğe gelen ek fiili birleşik zaman sanmak: “okulmuş”.
- Ek fiilin söylenmediği cümlelerde yüklemi bulamamak: “Hava soğuk.”
- Ek fiilin olumsuzunu -ma ekiyle kurmaya çalışmak; olumsuzu “değil” sözüyle kurulur.
- Ek fiil: -dı (hikâye), -mış (rivayet), -sa (şart), -dır (geniş zaman).
- İsim soylu sözcüğe gelirse onu yüklem yapar; kip eki almış fiile gelirse birleşik zaman kurar.
- Olumsuzu “değil” ile kurulur.