Konu anlatımı
Kip ekleri her zaman kendi zamanlarını anlatmaz. “Haftaya yeni işime başlıyorum.” cümlesinde şimdiki zaman eki geleceği anlatır. Bir kip ekinin kendi zamanının dışında kullanılmasına zaman kayması, bir kipin başka bir kipin anlamını karşılamasına kipte anlam kayması denir. TYT'de bu konu çoğunlukla bir cümledeki zaman sözüyle yüklemin kip ekini karşılaştırmanı ister. Bu alt başlıkta en sık görülen kaymaları göreceksin.
Şimdiki zamanla kayma
Şimdiki zaman eki gelecekteki bir işi anlatabilir: “Bu yaz Karadeniz'i geziyoruz.”, “Haftaya yeni işime başlıyorum.” Geçmişte olmuş bir olayı canlı anlatmak için kullanılabilir: “Dün akşam eve dönüyorum, bir de bakıyorum ki kapı açık.” Her zaman geçerli bir durumu anlatabilir: “Dünya, Güneş'in çevresinde dönüyor.” Bu cümlelerin hiçbirinde iş konuşma anında sürmemektedir.
Geniş zamanla kayma
Geniş zaman eki gelecekteki bir işi anlatabilir: “Yarın sana uğrarım.” Tarihî bir olayı anlatırken geçmiş zaman yerine kullanılabilir: “Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922'de başlar.” Bu cümlelerde ek kendi zamanının dışına çıkmıştır. İşin gerçek zamanını cümledeki “yarın”, “1922” gibi sözlerden ya da bağlamdan anlarsın.
Kipte anlam kayması
Bir kip başka bir kipin anlamını da karşılayabilir. Gelecek zaman emir anlamı taşıyabilir: “Yarın herkes formasını giyip gelecek!” Şimdiki zaman da buyruk bildirebilir: “Hemen odanı topluyorsun!” Geniş zaman soru ekiyle birlikte rica bildirebilir: “Pencereyi açar mısın?” Nasıl ayırt edilir: Önce yüklemin kip ekini bul, sonra cümlenin gerçekte anlattığı zamanı ya da anlamı belirle. İkisi farklıysa kayma vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Haftaya yeni işime başlıyorum.” cümlesinde zaman kayması var mıdır?
Çözüm. Yüklem “başlıyorum” sözcüğüdür (kelimesidir); “başla-” fiiline (eylemine) şimdiki zaman eki -yor ve kişi eki -um gelmiş, ünlü daralmasıyla a sesi ı olmuştur. Ancak iş konuşma anında sürmemektedir. “haftaya” sözü işin gelecekte yapılacağını gösterir. Şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamında kullanıldığı için cümlede zaman kayması vardır.
Örnek 2. “Yarın herkes formasını giyip gelecek!” ve “Ağabeyim gelecek ay askerden dönecek.” cümlelerindeki gelecek zaman eklerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “gelecek” yüklemi gelecek zaman ekini taşısa da bir bilgi vermez, bir buyruk bildirir; “gelsin” anlamındadır. Bu kullanımda kipte anlam kayması vardır. İkinci cümlede “dönecek” yüklemi ileride gerçekleşecek bir olayı haber verir; gelecek zaman eki kendi anlamında kullanılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Yalnız kip ekine bakıp cümledeki zaman sözünü gözden kaçırmak: “Haftaya başlıyorum.”
- Gelecek zamanın emir anlamında kullanıldığı cümleleri gerçek gelecek zaman sanmak.
- Tarihî bir olayı anlatan geniş zamanı kendi zamanında kullanılmış sanmak.
- Kip eki kendi zamanı dışında kullanılırsa zaman kayması olur.
- Şimdiki zaman gelecek, geçmiş ve genel geçer durumu; geniş zaman gelecek ve geçmişi anlatabilir.
- Gelecek ve şimdiki zaman emir, geniş zaman soru ekiyle rica bildirebilir.