Konu anlatımı
Rivayet birleşik zamanı, kip eki almış bir fiile (eyleme) ek fiilin (ek eylemin) -mış, -miş biçimi getirilerek kurulur: “gel-iyor-muş”, “gel-ecek-miş”. Bu çekim, konuşanın işi başkasından duyduğunu ya da sonradan öğrendiğini anlatır. Sorularda rivayet birleşik zamanı çoğunlukla öğrenilen geçmiş zamanla karıştırılır. Bu alt başlıkta rivayet çekiminin biçimlerini ve bu karışıklıktan kaçınmanın yolunu göreceksin.
Biçimleri ve anlamı
“-yormuş” duyulan ve süren bir işi anlatır: “Kuzenim yeni bir dil öğreniyormuş.” “-acakmış” duyulan bir tasarıyı anlatır: “Kütüphane gelecek ay yeniden açılacakmış.” “-ırmış” duyulan bir alışkanlığı anlatır: “Büyük dedem tarlaya her gün atla gidermiş.” “-malıymış” duyulan bir gerekliliği anlatır: “Bu fidanlar sık sık sulanmalıymış.” Bu biçimlerin hepsinde konuşan, işe kendisi tanık olmamıştır.
Basit -mış ile farkı
-mış eki fiil kökünden ya da gövdesinden hemen sonra geliyorsa öğrenilen geçmiş zaman ekidir ve fiil basit zamanlıdır: “Kuzenim nişanlanmış.” Başka bir kip ekinden sonra geliyorsa ek fiilin rivayet biçimidir ve fiil birleşik zamanlıdır: “Kuzenim nişanlanıyormuş.”, “Kuzenim nişanlanacakmış.” İsim soylu bir sözcüğe (kelimeye) gelen -mış da ek fiildir, ama birleşik zamanlı fiil kurmaz; o sözcüğü yüklem yapar: “Eski kahveci çok neşeli biriymiş.”
Kişi eki ve çözümleme
Rivayet birleşik zamanında kişi eki ek fiilden sonra gelir: “gel-iyor-muş-um”, “oku-r-muş-sun”, “gid-ecek-miş-iz”. Çözümlerken kökten sonraki ilk kip ekini bul. Ardından -mış geliyorsa çekim rivayettir, -dı geliyorsa hikâyedir: “okuyormuş” duyulan, “okuyordu” geçmişte süren bir işi anlatır. Kökten sonraki ilk ek -mış ise ve ardından başka bir zaman eki gelmiyorsa fiil basit zamanlıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kütüphane gelecek ay yeniden açılacakmış.” cümlesinin yüklemini çözümleyiniz.
Çözüm. Yüklem “aç-ıl-acak-mış” biçimindedir. -ıl çatı ekidir; ardından gelecek zaman eki -acak ve ek fiilin rivayet biçimi -mış gelmiştir. Bu çekim gelecek zamanın rivayetidir: Kütüphanenin açılacağı bilgisi konuşanın kendi bilgisi değildir, başkasından duyulmuştur.
Örnek 2. “Kuzenim nişanlanmış.” ve “Kuzenim nişanlanıyormuş.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede -mış eki doğrudan “nişanlan-” gövdesine gelmiştir; öğrenilen geçmiş zaman ekidir ve fiil basit zamanlıdır. Nişanlanma olmuş bitmiş bir iş olarak duyulmuştur. İkinci cümlede -mış, şimdiki zaman ekinden sonra gelen ek fiildir; şimdiki zamanın rivayetidir ve işin sürmekte olduğunun duyulduğunu anlatır.
Sık yapılan hatalar
- Kökten hemen sonra gelen -mış'ı ek fiil sanmak: “nişanlanmış” basit zamanlıdır.
- İsim soylu sözcüğe gelen -mış'ı birleşik zamanlı fiil saymak: “neşeli biriymiş”.
- Rivayet ile hikâyeyi karıştırmak: “okuyormuş” duyulan, “okuyordu” geçmişte süren işi anlatır.
- Rivayet: kip eki almış fiil + ek fiil -mış.
- Kökten hemen sonra gelen -mış öğrenilen geçmiş zamandır.
- Rivayet çekimi işin başkasından duyulduğunu anlatır.