Konu anlatımı
Şart birleşik zamanı, kip eki almış bir fiile (eyleme) ek fiilin (ek eylemin) -sa, -se biçimi getirilerek kurulur: “gel-ir-se”, “gel-di-y-se”. Bu çekimdeki fiil bir başka yargıyı koşula bağlar: “Erken gelirsen birlikte çıkarız.” Sorularda bu çekim en çok şart kipiyle karıştırılır. Bu alt başlıkta şart birleşik zamanının biçimlerini ve şart kipinden farkını göreceksin.
Biçimleri
Haber kiplerinin hepsiyle şart birleşik zamanı kurulabilir. “-yorsa”: “Bebek uyuyorsa müziği kıs.” “-acaksa”: “Toplantıya katılacaksan bize haber ver.” “-ırsa”: “Kar tutarsa kızakla kayarız.” “-dıysa”: “Mektubu okuduysan bana da ver.” “-mışsa”: “Otobüs kalkmışsa taksiye bineriz.” Kişi eki ek fiilden sonra gelir: “gel-ir-se-n”, “oku-du-y-sa-k”.
Şart kipinden farkı
Şart kipinde -sa eki doğrudan fiil köküne ya da gövdesine gelir: “gelse”, “okusak”. Şart birleşik zamanında ise -sa ekinden önce bir haber kipi eki vardır: “gel-ir-se”, “oku-yor-sa-k”. İkisi de koşul bildirebilir; ama şart birleşik zamanı çoğu zaman gerçekleşmesi beklenen bir koşulu, şart kipi ise çoğu zaman bir varsayımı ya da dileği anlatır: “Vaktin olursa bize uğra.”, “Vaktin olsa bize uğrardın.”
Cümledeki yeri
Şart birleşik zamanlı fiil çoğunlukla yüklem değil, bir yan cümlenin fiilidir; asıl yüklem cümlenin sonundadır: “Kar tutarsa kızakla kayarız.” cümlesinin yüklemi “kayarız” sözcüğüdür (kelimesidir). Bu yapıdaki cümleler Cümle Türleri konusunda şartlı birleşik cümle olarak işlenir. Ek fiilin şart biçimi isim soylu sözcüklere de gelir: “Hava güzelse yürüyelim.” Bu durumda birleşik zamanlı fiil kurulmaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Mektubu okuduysan bana da ver.” cümlesindeki şart çekimli fiili çözümleyiniz.
Çözüm. Fiil “oku-du-y-sa-n” biçimindedir: -du görülen geçmiş zaman eki, y araya giren ünsüz, -sa ek fiilin şart biçimi, -n ikinci tekil kişi ekidir. Bu çekim görülen geçmiş zamanın şartıdır ve verme işini mektubun okunmuş olması koşuluna bağlar. Cümlenin yüklemi ise emir kipindeki “ver” fiilidir.
Örnek 2. “Vaktin olsa bize uğrardın.” ve “Vaktin olursa bize uğra.” cümlelerindeki “olsa” ve “olursa” sözcüklerini karşılaştırınız.
Çözüm. “ol-sa” sözcüğünde -sa eki doğrudan köke gelmiştir; şart kipidir ve gerçekleşmemiş bir varsayımı anlatır. “ol-ur-sa” sözcüğünde ise geniş zaman eki -ur ile ek fiilin şart biçimi -sa birleşmiştir; geniş zamanın şartıdır ve gerçekleşebilecek bir koşulu anlatır.
Sık yapılan hatalar
- Şart kipi ile şart birleşik zamanını karıştırmak: “olsa” ile “olursa”.
- Şart çekimli fiili yüklem sanmak; yüklem çoğunlukla cümlenin sonundaki fiildir.
- İsim soylu sözcüğe gelen -sa'yı birleşik zamanlı fiil saymak: “güzelse”.
- Şart birleşik zamanı: haber kipi + ek fiil -sa: gelirse, geliyorsa, geldiyse.
- Şart kipinde -sa doğrudan köke gelir: gelse.
- Şart çekimli fiil çoğunlukla yan cümlededir.