Konu anlatımı
İşaret sıfatları (gösterme sıfatları) bir ismi yerini göstererek belirtir: “bu kitap” yakındaki, “o kitap” uzaktaki kitaptır. Bu sözcükler (kelimeler) ismin önünden kalkıp ek aldığında zamire (adıla) dönüşür. Bu alt başlıkta işaret sıfatlarını ve en sık karıştırıldıkları zamirlerden nasıl ayrıldıklarını göreceksin.
İşaret sıfatları
“bu”, “şu”, “o”, “öbür” ve “öteki” sözcükleri bir ismin önünde onu göstererek belirttiğinde işaret sıfatıdır: “bu kitap”, “şu ağaç”, “o sokak”, “öbür kapı”, “öteki yol”. “bu” yakındaki, “şu” biraz uzaktaki ya da gösterilen, “o” uzaktaki varlık için kullanılır. İşaret sıfatı niteleme ve sayı sıfatlarıyla birlikte aynı ismi belirtebilir: “bu kırmızı araba”, “şu üç kitap”.
İşaret zamirinden ayırma
Aynı sözcükler bir ismin yerini tuttuğunda işaret zamiri olur: “Bunu kim getirdi?”, “Şunlar benim kitaplarım.”, “Onu masaya bırak.” Zamir ekleri kendisi alır; sıfat ise ek almaz, ek nitelediği isme gelir: “Bu kitabı okudum.” cümlesinde -ı eki “kitap” ismindedir. Nasıl ayırt edilir: Sözcüğün ardında belirttiği bir isim varsa işaret sıfatıdır; sözcük ek almış ve bir ismin yerini tutuyorsa işaret zamiridir.
“o” sözcüğünün üç görevi
“o” sözcüğü üç farklı görevde kullanılabilir. “O sokakta çocukluğum geçti.” cümlesinde bir ismin önündedir ve işaret sıfatıdır. “Masadaki kalemi değil, onu ver.” cümlesinde bir nesnenin yerini tutar ve işaret zamiridir. “O, okulun en çalışkan öğrencisi.” cümlesinde bir kişinin yerini tutar ve kişi zamiridir. Görevini cümledeki yerine ve karşıladığı varlığa bakarak belirlersin.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bu yıl denize hiç giremedik.”, “Şu tepenin ardında bir köy var.” ve “Bunları sana kim anlattı?” cümlelerinin hangisinde işaret sıfatı yoktur?
Çözüm. Birinci cümlede “bu” sözcüğü “yıl” isminin önünde onu göstererek belirttiği için işaret sıfatıdır. İkinci cümlede “şu” sözcüğü “tepe” isminin önündedir; o da işaret sıfatıdır. Üçüncü cümlede “bunları” sözcüğü bir ismin önünde değildir; anlatılan şeylerin yerini tutar ve çoğul ile belirtme eki almıştır. Bu sözcük işaret zamiridir; bu cümlede işaret sıfatı yoktur.
Örnek 2. “O kitabı okudum, onu sana da öneririm.” cümlesindeki “o” ve “onu” sözcüklerinin türlerini yazınız.
Çözüm. “O kitabı” öbeğinde “o” sözcüğü “kitap” isminin önündedir ve onu göstererek belirtir; işaret sıfatıdır. Ek, sıfata değil “kitap” ismine gelmiştir. “onu” sözcüğü ise kitabın yerini tutar ve belirtme ekini kendisi almıştır; işaret zamiridir. Aynı kök sözcük, cümlede sıfat ve zamir olarak iki farklı görevde kullanılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Ek almış “bunu”, “şunlar” gibi sözcükleri işaret sıfatı sanmak.
- Bir ismin önündeki “o” sözcüğünü kişi zamiri sanmak: “o sokak” öbeğinde “o” sıfattır.
- İşaret sıfatının da ek alabildiğini düşünmek; ek, sıfatın nitelediği isme gelir.
- İşaret sıfatları: bu, şu, o, öbür, öteki + isim.
- Ek alıp ismin yerini tutarlarsa işaret zamiri olurlar.
- “o” sözcüğü işaret sıfatı, işaret zamiri ya da kişi zamiri olabilir.