Konu anlatımı
Bazen bir sıfat (ön ad), nitelediği ismi düşürerek onun yerine kullanılır: “Yaşlı insanlar parkta oturuyordu.” yerine “Yaşlılar parkta oturuyordu.” denir. Bu durumda sıfat artık bir isim gibi davranır. Bu alt başlıkta adlaşmış sıfatları tanımayı ve onları sıfat görevindeki sözcüklerden (kelimelerden) ayırmayı göreceksin.
Adlaşma nasıl olur?
Sıfat tamlamasındaki isim düşürülür ve sıfat onun anlamını da üstlenir: “genç insanlar → gençler”, “hasta kişiler → hastalar”, “zengin insanlar → zenginler”. Adlaşmış sıfat isim çekim eklerini alır: çoğul (“yaşlılar”), iyelik (“sınıfın çalışkanları”), hâl (“büyüklere”). Ek almasa da bağlamdan adlaştığı anlaşılabilir: “Zengin fakire yardım etmeli.”
Adlaşma en çok insanları niteleyen sıfatlarda görülür: “büyükler”, “küçükler”, “gençler”, “yaşlılar”, “hastalar”, “yoksullar”. Eşyaları niteleyen sıfatlar da adlaşabilir: “eskiler”, “yeniler”. Adlaşmış sıfat artık bir isim gibi davrandığı için önüne başka bir sıfat da alabilir: “Bu gençler mahallede çok sevilir.” cümlesinde “bu” işaret sıfatı, adlaşmış “gençler” sözcüğünü belirtir.
Cümledeki görevleri
Adlaşmış sıfat cümlede bir ismin yapabileceği görevleri üstlenir. Özne olabilir: “Gençler mahallenin parkını temizledi.” Nesne olabilir: “Büyükler küçükleri korur.” cümlesinde “küçükleri” nesnedir. Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) olabilir: “Yoksullara yardım ettiler.” Bu görevler Cümlenin Ögeleri konusunda ayrıca işlenir.
Nasıl ayırt edilir?
Sözcüğün ardına bak: Ardında nitelediği bir isim varsa sözcük sıfat görevindedir: “Yaşlı adam bastonuna dayandı.” Ardında isim yoksa ve sözcüğün yanına “insan, kişi, şey” gibi bir isim eklenince anlam tamamlanıyorsa sözcük adlaşmıştır: “Yaşlılar (yaşlı insanlar) dinleniyordu.” Fiillerden türeyen ve adlaşan sözcükler de vardır; bunlar Fiilimsi (eylemsi) konusunda işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yaşlı çoban küçük bir ağacın gölgesinde dinlendi.” ve “Küçükler öğretmenin anlattığı masalı dikkatle dinledi.” cümlelerinde adlaşmış sıfat hangisindedir?
Çözüm. Birinci cümlede “yaşlı” sözcüğü “çoban” ismini, “küçük” sözcüğü “ağaç” ismini niteler; ikisi de sıfat görevindedir ve adlaşmış sıfat yoktur. İkinci cümlede “küçükler” sözcüğü “küçük çocuklar” anlamında, nitelediği isim düşürülerek kullanılmış ve çoğul eki almıştır; adlaşmış sıfattır ve cümlenin öznesidir.
Örnek 2. “Bu dükkânda eskileri yenileriyle değiştiriyorlar.” cümlesindeki adlaşmış sıfatları bulunuz.
Çözüm. “eskileri” sözcüğü “eski eşyaları” anlamındadır; nitelediği isim düşmüş, sıfat çoğul ve belirtme eki almıştır. “yenileriyle” sözcüğü de “yeni eşyalarla” anlamındadır; çoğul, iyelik ve “ile” ekini almıştır. İkisi de adlaşmış sıfattır. “bu” ise “dükkân” isminin önünde işaret sıfatıdır.
Sık yapılan hatalar
- İsmin önündeki sıfatı adlaşmış saymak: “yaşlı çoban” öbeğinde “yaşlı” sıfattır.
- Adlaşmış sıfatı hâlâ sıfat görevinde sanmak.
- Adlaşmış sıfatın ek alamayacağını düşünmek.
- Adlaşmış sıfat: nitelediği isim düşer, sıfat onun yerini alır.
- Adlaşmış sıfat çoğul, iyelik ve hâl eklerini alabilir.
- Cümlede özne, nesne ya da dolaylı tümleç olabilir.