Konu anlatımı
Belgisiz sıfatlar (belirsizlik sıfatları) bir ismi kesin bir sayı ya da kimlik vermeden belirtir: “bazı öğrenciler” denince hangi ve kaç öğrenci olduğu belli değildir. Bu sıfatlar sorularda çoğunlukla aynı kökten gelen belgisiz zamirlerle (adıllarla) birlikte sorulur. Bu alt başlıkta belgisiz sıfatları ve onları zamirlerden ayırmayı göreceksin.
Başlıca belgisiz sıfatlar
İsmin önüne gelip onu belirsiz olarak belirten başlıca sözcükler (kelimeler) şunlardır: “bazı insanlar”, “birkaç gün”, “birçok kitap”, “her sabah”, “hiçbir soru”, “birtakım sorunlar”, “kimi insanlar”, “tüm izleyiciler”, “bütün sınıf”. Sayı bildirmeyen “bir” de belgisiz sıfattır: “Bir gün döneceğim.” “çok” ve “az” bir ismin önünde miktar bildirdiğinde belgisiz sıfat olarak kullanılır: “çok insan”, “az para”.
Belgisiz zamirden ayırma
Belgisiz sözcüklerin çoğunun zamir biçimi de vardır: “bazı” sıfatı ile “bazıları” zamiri, “birkaç” sıfatı ile “birkaçı” zamiri, “her” sıfatı ile “herkes” ve “her biri” zamirleri, “hiçbir” sıfatı ile “hiçbiri” zamiri. Sıfat ismin önünde durur ve ek almaz: “Birkaç öğrenci erken geldi.” Zamir ismin yerini tutar ve ek alır: “Birkaçı erken geldi.”
“kimi” sözcüğü üç farklı görevde kullanılabilir: “Kimi insanlar erken kalkar.” cümlesinde belgisiz sıfat, “Kimi güldü, kimi ağladı.” cümlesinde belgisiz zamir, “Kimi aradın?” cümlesinde ise “kim” soru zamirinin belirtme eki almış biçimidir.
Zarftan ayırma
“çok” ve “az” sözcükleri bir sıfatın ya da fiilin önüne gelince belgisiz sıfat değil zarf (belirteç) olur: “çok güzel” öbeğinde “çok” bir sıfatı, “az konuştu” öbeğinde “az” bir fiili nitelemektedir. Nasıl ayırt edilir: Sözcüğün ardındaki sözcük bir isimse ve sözcük onun miktarını belirsiz olarak bildiriyorsa belgisiz sıfattır. Zarfların ayrıntısı Zarf konusunda işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Birçoğu bu habere inanmadı.”, “Bazı bitkiler gölgede daha iyi yetişir.” ve “Kimse sesini çıkarmadı.” cümlelerinin hangisinde belgisiz sıfat vardır?
Çözüm. Birinci cümlede “birçoğu” bir ismin önünde değildir; kişilerin yerini tutar ve iyelik eki almıştır; belgisiz zamirdir. Üçüncü cümlede “kimse” de kişilerin yerini tutan belgisiz zamirdir. İkinci cümlede “bazı” sözcüğü “bitkiler” isminin önünde onu belirsiz olarak belirtir ve ek almamıştır; belgisiz sıfattır.
Örnek 2. “Öğrencilerin hepsi bu soruya doğru yanıt verdi.” cümlesinde belgisiz sıfat var mıdır?
Çözüm. “hepsi” sözcüğü bir ismin önünde değildir; öğrencilerin tamamının yerini tutar. Bu yüzden belgisiz zamirdir. “bu” sözcüğü “soru” isminin önünde işaret sıfatı, “doğru” ise “yanıt” isminin önünde niteleme sıfatıdır. Cümlede bir ismi belirsiz olarak belirten bir sözcük olmadığı için belgisiz sıfat yoktur.
Sık yapılan hatalar
- Ek almış belgisiz sözcükleri sıfat sanmak: “bazıları”, “birkaçı” zamirdir.
- “çok güzel” öbeğindeki “çok” sözcüğünü belgisiz sıfat saymak.
- “kimi” sözcüğünün üç ayrı görevini karıştırmak.
- Belgisiz sıfatlar: bazı, birkaç, birçok, her, hiçbir, birtakım, kimi, tüm, bütün.
- Ardında isim varsa belgisiz sıfat, ek alıp ismin yerini tutuyorsa belgisiz zamir.
- Sıfatı ya da fiili niteleyen “çok” ve “az” zarftır.