Konu anlatımı
Niteleme sıfatları (ön adları) bir ismin nasıl olduğunu anlatır: rengini, biçimini, büyüklüğünü, durumunu ya da başka bir niteliğini. Sıfat sorularının büyük bölümü niteleme sıfatını bir zarftan (belirteçten) ya da adlaşmış sıfattan ayırmanı ister. Bu alt başlıkta niteleme sıfatlarını ve onları tanımanın yollarını göreceksin.
Tanım ve örnekler
Niteleme sıfatları isimden önce gelir ve “nasıl?” sorusuna cevap verir: “kırmızı elma” (nasıl elma?), “uzun yol”, “çalışkan öğrenci”, “eski pusula”, “yuvarlak tepsi”. Renk, biçim, büyüklük, tat, durum ve karakter bildiren sözcükler (kelimeler) çoğunlukla niteleme sıfatı olarak kullanılır. Niteleme sıfatı ile nitelediği isim birlikte bir sıfat tamlaması kurar.
Sıfat öbekleri ve sıralı sıfatlar
Bir niteleme sıfatı birden fazla sözcükten oluşabilir: “yeşil kapılı ev”, “mavi panjurlu pencere”, “uzun boylu adam”. Bu öbekler bütün olarak ismi niteler. Bir isim birden çok niteleme sıfatı alabilir; aynı ismi niteleyen sıralı sıfatlar virgülle ayrılır: “uzun, karlı bir kış”. Niteleme sıfatı belirtme sıfatlarıyla birlikte de kullanılabilir: “bu kırmızı araba”, “üç genç fidan”.
Niteleme sıfatlarının anlamı pekiştirilebilir ya da küçültülebilir: “masmavi deniz”, “küçücük ev”, “mavimsi gökyüzü”.
Görevine göre sözcük türü
Bir sözcüğün niteleme sıfatı olması için bir ismin önünde onu nitelemesi gerekir. “Hızlı tren istasyona girdi.” cümlesinde “hızlı” treni niteler ve sıfattır. “Kardeşim hızlı koştu.” cümlesinde ise “hızlı” koşma eylemini niteler; burada zarftır. “Sınıfın çalışkanları ödül aldı.” cümlesinde “çalışkanlar” bir ismin yerini tutar ve ek almıştır; adlaşmış sıfattır. Nasıl ayırt edilir: Sözcüğün hemen ardındaki sözcüğe bak; bir isimse ve sözcük onu niteliyorsa niteleme sıfatıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Atlet hızlı koştu.”, “Ablam o uzun masayı salona taşıdı.” ve “Gençler meydanda toplandı.” cümlelerinin hangisinde niteleme sıfatı kullanılmıştır?
Çözüm. Birinci cümlede “hızlı” koşma eyleminin nasıl yapıldığını bildirir; bir fiili nitelediği için zarftır. Üçüncü cümlede “gençler” nitelediği isim düşürülerek kullanılmış ve çoğul eki almıştır; adlaşmış sıfattır. İkinci cümlede “uzun” sözcüğü “masa” isminin önünde onun niteliğini bildirir; niteleme sıfatıdır. Aynı öbekteki “o” ise işaret sıfatıdır.
Örnek 2. “Uzun, karlı bir kış geçirdik.” cümlesinde “kış” ismini niteleyen kaç niteleme sıfatı vardır?
Çözüm. “uzun” ve “karlı” sözcüklerinin ikisi de “kış” isminin niteliğini bildirir ve “nasıl bir kış?” sorusuna cevap verir; ikisi de niteleme sıfatıdır. Aynı ismi niteledikleri için aralarına virgül konmuştur. “bir” sözcüğü burada sayı bildirmez, ismi belirsiz olarak belirtir. Kış ismini niteleyen iki niteleme sıfatı vardır.
Sık yapılan hatalar
- Fiili niteleyen sözcüğü niteleme sıfatı sanmak: “hızlı koştu”.
- Ek almış, ismin yerini tutan sözcüğü sıfat saymak: “çalışkanlar”.
- Birden fazla sözcükten oluşan sıfat öbeğinin yalnız bir parçasını sıfat saymak: “yeşil kapılı ev”.
- Niteleme sıfatı “nasıl?” sorusuna cevap verir ve ismin önündedir.
- Aynı ismi niteleyen sıralı sıfatlar virgülle ayrılır.
- Fiili niteleyen sözcük zarf, ismin yerini tutan sözcük adlaşmış sıfattır.