Konu anlatımı
İşaret, belgisiz ve soru sözcüklerinin (kelimelerinin) çoğu hem sıfat (ön ad) hem zamir (adıl) olarak kullanılabilir. Sınavda bu sözcüklerden biri tırnak içinde verilir ve onun sıfat mı zamir mi olduğu sorulur. Bu alt başlıkta iki türü ayırmanın ölçülerini ve sık karıştırılan sözcük çiftlerini göreceksin.
Temel ölçü
Sıfat bir ismin önüne gelir ve onu belirtir; ek almaz, ek nitelediği isme gelir: “Bu kitabı okudum.” Zamir ise bir ismin yerini tutar; ekleri kendisi alır: “Bunu okudum.” Bu yüzden sözcüğün hemen ardına bakmak çoğu zaman yeterlidir: Ardında belirttiği bir isim varsa sıfattır; yoksa ve sözcük bir ismin yerine kullanılmışsa zamirdir.
Sık karıştırılan çiftler
Aşağıdaki çiftlerde ilk kullanım sıfat, ikincisi zamirdir. Zamir biçimlerinin çoğunda iyelik ya da çoğul eki bulunduğuna dikkat et.
- “bu kitap” - “bunu”, “şu ağaç” - “şunlar”
- “bazı öğrenciler” - “bazıları”
- “birkaç gün” - “birkaçı”, “birçok insan” - “birçoğu”
- “her öğrenci” - “herkes”, “her biri”
- “hiçbir soru” - “hiçbiri”
- “hangi ev” - “hangisi”, “kaç kişi” - “kaçı”
- “kimi insanlar” - “kimi güldü, kimi ağladı”
Dikkat edilecek durumlar
Bir sözcüğün ardından bir isim gelmesi her zaman onun sıfat olduğunu göstermez; sözcüğün o ismi belirtip belirtmediğine bakmak gerekir. “O, sınıfın en çalışkan öğrencisi.” cümlesinde “o” sözcüğünden sonra virgül vardır ve “o” bir kişinin yerini tutar; kişi zamiridir. “Bunun nedeni belli değil.” cümlesinde “bunun” ek almıştır ve bir isim tamlamasının tamlayanıdır; işaret zamiridir. Zamirlerin türleri ve görevleri Zamir konusunda ayrıca işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Şunu bana kim bıraktı?”, “Bazı sorular beklediğimizden kolaydı.”, “Hepimiz aynı trene bindik.” ve “Konukların birkaçı erken ayrıldı.” cümlelerinde geçen “şunu”, “bazı”, “hepimiz” ve “birkaçı” sözcüklerinden hangisi sıfattır?
Çözüm. “şunu” sözcüğü bir nesnenin yerini tutar ve belirtme eki almıştır; işaret zamiridir. “hepimiz” kişilerin yerini tutan belgisiz zamirdir. “birkaçı” konukların bir bölümünün yerini tutar ve iyelik eki almıştır; belgisiz zamirdir. “bazı” sözcüğü ise “sorular” isminin önünde onu belirtir ve ek almamıştır; belgisiz sıfattır.
Örnek 2. “Her öğrenci kendi defterini getirsin.” ve “Herkes kendi defterini getirsin.” cümlelerindeki “her” ve “herkes” sözcüklerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “her” sözcüğü “öğrenci” isminin önünde onu belirsiz olarak belirtir; belgisiz sıfattır ve “her öğrenci” öbeği cümlenin öznesidir. İkinci cümlede “herkes” bir ismin önünde değildir; kişilerin yerini tutar ve tek başına cümlenin öznesidir. Bu yüzden “herkes” belgisiz zamirdir.
Sık yapılan hatalar
- Ek almış sözcükleri sıfat saymak: “bunu”, “bazıları”, “hangisi” zamirdir.
- Ardından isim gelen her sözcüğü sıfat sanmak; sözcüğün o ismi belirtip belirtmediğine bak.
- Kişi zamiri “o” ile işaret sıfatı “o”yu karıştırmak.
- Sıfat ismin önünde, ek almaz; zamir ismin yerinde, ek alır.
- Zamir biçimlerinde çoğunlukla iyelik ya da çoğul eki vardır: bazıları, birkaçı, hangisi.
- Kararı sözcüğün cümledeki görevi verir.