Konu anlatımı
Belirtili isim tamlamasında iki öge de ek alır ve aralarındaki ilgi açıkça gösterilir: “evin kapısı” denince kapının belirli bir eve ait olduğu anlaşılır. Sınavda bu tamlama hem tek başına hem de zamirlerle (adıllarla) ve sıfatlarla (ön adlarla) birlikte sorulur. Bu alt başlıkta belirtili tamlamanın özelliklerini ve çeşitli görünümlerini göreceksin.
Yapısı
Belirtili isim tamlamasında tamlayan ilgi eki (-ın, -in, -un, -ün, -nın, -nin), tamlanan iyelik eki alır: “ev-in kapı-sı”, “Ali'nin çanta-sı”, “kuş-lar-ın ses-i”. Tamlayan tamlananın kime ya da neye ait olduğunu belirli olarak gösterir. Tamlamadan sonra başka ekler de gelebilir: “evin kapısını”, “Ali'nin çantasında”.
Tamlayanı zamir olanlar
Belirtili tamlamanın tamlayanı bir zamir (adıl) olabilir. Kişi zamiri: “benim kitabım”, “onların bahçesi”. İşaret zamiri: “bunun nedeni”, “şunun rengi”. Belgisiz zamir: “herkesin görüşü”, “birinin sesi”. Soru zamiri: “kimin şemsiyesi”. Tamlayan kişi zamiriyse çoğu zaman düşebilir, çünkü iyelik eki kişiyi zaten gösterir: “(benim) kitabım”, “(bizim) evimiz”.
“o okulun bahçesi” ile “onun bahçesi” öbeklerini karıştırma: Birincide “o”, “okul” ismini gösteren bir işaret sıfatıdır ve tamlayan “okulun”dur. İkincide ise tamlayan “onun” zamiridir.
Araya sıfat girmesi
Belirtili tamlamada tamlayan ile tamlananın arasına sıfat girebilir: “köyün eski çeşmesi”, “okulun yeni binası”. Bu durumda tamlanan bir sıfat tamlamasıdır (“eski çeşme”) ve belirtili tamlama korunur. Sıfat tamlayanın önüne gelirse anlam değişir: “eski köyün çeşmesi” öbeğinde eski olan çeşme değil köydür; burada tamlayan bir sıfat tamlamasıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Toplantıda herkesin görüşü dinlendi ama kimin önerisinin seçileceği belli değildi.” cümlesindeki belirtili isim tamlamalarının tamlayanlarını inceleyiniz.
Çözüm. “herkesin görüşü” tamlamasında tamlayan “herkes” belgisiz zamiridir; ilgi eki almıştır. “kimin önerisi” tamlamasında tamlayan “kim” soru zamiridir; o da ilgi eki almıştır. İki tamlamada da tamlanan iyelik eki almıştır. Cümlede tamlayanı zamir olan iki belirtili isim tamlaması vardır.
Örnek 2. “Kasabanın eski köprüsü” ve “eski kasabanın köprüsü” öbeklerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci öbekte “eski” sıfatı, ilgi ekli “kasabanın” ile iyelik ekli “köprüsü” arasına girmiştir; eski olan köprüdür. Bu, araya sıfat girmiş bir belirtili isim tamlamasıdır. İkinci öbekte “eski” sıfatı tamlayanın önündedir; eski olan kasabadır. Burada “eski kasaba” sıfat tamlaması, belirtili isim tamlamasının tamlayanı olmuştur.
Sık yapılan hatalar
- Tamlayan düştüğünde tamlamayı görmemek: “kitabım” sözcüğünde (kelimesinde) “benim” gizlidir.
- İşaret sıfatını tamlayan sanmak: “o okulun bahçesi” öbeğinde tamlayan “okulun”dur.
- Araya sıfat giren tamlamayı tamlama saymamak.
- Belirtili: tamlayan ilgi eki (-ın), tamlanan iyelik eki alır.
- Tamlayan zamir olabilir: benim, bunun, herkesin, kimin.
- Araya sıfat girebilir: “köyün eski çeşmesi”.