Konu anlatımı
Her isim tamlamasında iki öge de ek almaz. Belirtisiz tamlamada yalnız tamlanan ek alır, takısız tamlamada ise iki öge de eksizdir. Bu iki tamlama türü sorularda çoğunlukla belirtili tamlamayla ve sıfat (ön ad) tamlamasıyla birlikte sorulur. Bu alt başlıkta ikisinin özelliklerini ve ayırt etme yollarını göreceksin.
Belirtisiz isim tamlaması
Belirtisiz isim tamlamasında tamlayan ek almaz, tamlanan iyelik eki alır: “kapı kol-u”, “çay bardağ-ı”, “okul bahçe-si”, “kış güneş-i”, “Türk kahve-si”. Tamlayan belirli bir varlığı değil, tamlananın türünü ya da neyle ilgili olduğunu genel olarak gösterir: “okul bahçesi” herhangi bir okulun bahçesi olabilir; “okulun bahçesi” ise belirli bir okulun bahçesidir.
Belirtisiz tamlamanın ögeleri arasına başka bir sözcük (kelime) giremez: “okul büyük bahçesi” denmez; sıfat tamlamanın önüne gelir: “büyük okul bahçesi”. Bazı belirtisiz tamlamalar zamanla kalıplaşarak birleşik isim olmuştur ve bitişik yazılır: “hanımeli”, “kuşburnu”.
Takısız isim tamlaması
Tamlayan da tamlanan da ek almıyor ve tamlayan, tamlananın neyden yapıldığını bildiriyorsa bu yapıya takısız isim tamlaması denir: “demir kapı”, “taş fırın”, “altın yüzük”, “yün çorap”, “tahta kaşık”. Bu yapılarda tamlayan bir malzeme adıdır.
Bazı dil bilgisi kitapları bu yapıları, ilk sözcüğü tamlananın niteliğini bildiren bir sıfat sayarak sıfat tamlaması olarak değerlendirir. Bir soruda “takısız isim tamlaması” ya da “iki ögesi de ek almamış isim tamlaması” ifadesi geçiyorsa malzeme bildiren bu yapılar kastedilir.
Nasıl ayırt edilir?
Önce tamlanana bak: İyelik eki almışsa tamlama ya belirtili ya belirtisizdir; tamlayan ilgi eki almışsa belirtili, almamışsa belirtisizdir. Tamlanan iyelik eki almamışsa ilk sözcüğe bak: Bir malzeme adıysa (“demir”, “yün”) yapı takısız isim tamlamasıdır; bir nitelik bildiriyorsa (“kırmızı”, “büyük”) sıfat tamlamasıdır. “kapı zili” belirtisiz, “demir kapı” takısız, “büyük kapı” sıfat tamlamasıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Annem çarşıdan bakır cezve, iki çay bardağı ve büyük bir tencere aldı.” cümlesindeki tamlamaları türlerine göre ayırınız.
Çözüm. “çay bardağı” öbeğinde tamlayan ek almamış, tamlanan iyelik eki almıştır; belirtisiz isim tamlamasıdır. “bakır cezve” öbeğinde iki öge de ek almamıştır ve “bakır” cezvenin neyden yapıldığını bildirir; takısız isim tamlaması olarak değerlendirilir. “büyük bir tencere” öbeğinde “büyük” bir nitelik bildirir; bu bir sıfat tamlamasıdır. “iki” de bardağın sayısını bildiren bir sıfattır.
Örnek 2. “Kapı zili uzun uzun çaldı.” cümlesindeki tamlamayı “kapının zili” ile karşılaştırınız.
Çözüm. “kapı zili” öbeğinde tamlayan “kapı” ek almamış, tamlanan “zil” iyelik eki almıştır; belirtisiz isim tamlamasıdır ve zilin türünü genel olarak anlatır. “kapının zili” öbeğinde ise tamlayan ilgi eki almıştır; belirtili isim tamlamasıdır ve belirli bir kapının zilinden söz eder.
Sık yapılan hatalar
- Belirtisiz tamlamanın arasına sıfat koymak: “çay büyük bardağı” yanlıştır.
- Tamlananın iyelik ekini görmeyip belirtisiz tamlamayı sıfat tamlaması sanmak: “kış güneşi” bir isim tamlamasıdır.
- Nitelik bildiren sıfat tamlamasını takısız tamlama sanmak: “büyük kapı” sıfat tamlamasıdır.
- Belirtisiz: tamlayan eksiz, tamlanan iyelikli; araya sözcük girmez.
- Takısız: iki öge de eksiz, tamlayan malzeme bildirir: “altın yüzük”.
- Bazı kitaplar takısız tamlamayı sıfat tamlaması sayar.