Konu anlatımı
Bazı tamlamalarda tamlayan ya da tamlanan tek bir isim değil, kendisi de bir isim tamlamasıdır: “okulun bahçe kapısı”. Bu tür iç içe tamlamalara zincirleme isim tamlaması denir. Sorularda zincirleme tamlama, tamlayanı sıfat (ön ad) tamlaması olan tamlamalarla sık karıştırılır. Bu alt başlıkta zincirleme tamlamayı tanımayı ve bu karışıklıktan kaçınmayı göreceksin.
Tanım ve türleri
Tamlayanı, tamlananı ya da her ikisi bir isim tamlaması olan tamlamaya zincirleme isim tamlaması denir. Tamlananı isim tamlaması olanlar: “okulun bahçe kapısı” (okulun + bahçe kapısı), “evimizin bahçe duvarı”, “sitenin oyun parkı”. Tamlayanı isim tamlaması olanlar: “okul bahçesinin kapısı” (okul bahçesi + kapısı), “kapının kolunun rengi” (kapının kolu + rengi).
Zincirleme tamlamayı çözümlerken önce iç tamlamayı bul, sonra onun hangi öge ile yeni bir tamlama kurduğuna bak. “okulun bahçe kapısı” öbeğinde iç tamlama “bahçe kapısı”dır ve bütün olarak “okulun” tamlayanına bağlanır.
Zincirleme olmayanlar
Tamlayanı bir sıfat tamlaması olan belirtili tamlama zincirleme değildir: “yaşlı adamın bastonu” öbeğinde tamlayan “yaşlı adam” bir sıfat tamlamasıdır, isim tamlaması değildir. Aynı biçimde “eski evin penceresi” ve “eski köprünün korkulukları” da zincirleme değildir. Araya sıfat giren belirtili tamlamalar da zincirleme sayılmaz: “köyün eski çeşmesi”. Zincirleme olması için iç yapının iki isimden kurulmuş bir isim tamlaması olması gerekir.
Nasıl ayırt edilir?
Tamlamanın içindeki her ikili öbeğe ayrı ayrı bak. İkilinin ilk sözcüğü (kelimesi) bir isimse ve ikinci sözcük iyelik eki almışsa bu ikili bir isim tamlamasıdır. Büyük öbeğin içinde böyle bir ikili, büyük öbeğin tamlayanı ya da tamlananı olarak yer alıyorsa tamlama zincirlemedir. İkilinin ilk sözcüğü bir nitelik ya da işaret bildiriyorsa (“yaşlı”, “eski”, “bu”) iç yapı sıfat tamlamasıdır ve tamlama zincirleme değildir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Sınıfımızın pencere perdeleri yıkandı.” ve “Yaşlı adamın bastonu kırıldı.” cümlelerindeki tamlamalardan hangisi zincirlemedir?
Çözüm. Birinci cümlede “pencere perdeleri” öbeğinde tamlayan “pencere” ek almamış, tamlanan iyelik eki almıştır; bu bir belirtisiz isim tamlamasıdır ve bütün olarak “sınıfımızın” tamlayanına bağlanmıştır. Tamlananı isim tamlaması olduğu için “sınıfımızın pencere perdeleri” zincirlemedir. İkinci cümlede tamlayan “yaşlı adam” bir sıfat tamlamasıdır; bu yüzden tamlama zincirleme değil, tamlayanı sıfat tamlaması olan belirtili bir tamlamadır.
Örnek 2. “Okul bahçesinin kapısı” öbeğini çözümleyiniz.
Çözüm. Öbekte önce “okul bahçesi” iç tamlaması vardır: Tamlayan “okul” ek almamış, tamlanan “bahçe” iyelik eki almıştır; belirtisiz isim tamlamasıdır. Bu iç tamlama ilgi eki alarak “kapısı” sözcüğünün tamlayanı olmuştur. Tamlayanı bir isim tamlaması olduğu için bütün öbek zincirleme isim tamlamasıdır.
Sık yapılan hatalar
- Tamlayanı sıfat tamlaması olan tamlamayı zincirleme sanmak: “eski evin penceresi”.
- Araya sıfat giren belirtili tamlamayı zincirleme saymak: “köyün eski çeşmesi”.
- İç tamlamayı bulmadan bütün öbeğe tek bir ad vermek.
- Zincirleme: tamlayanı ya da tamlananı bir isim tamlamasıdır.
- İç yapı sıfat tamlamasıysa tamlama zincirleme değildir.
- Önce iç tamlamayı bul, sonra büyük tamlamayı adlandır.