Konu anlatımı
İsimler cümlede yalın hâlde kalmaz; çoğul, sahiplik ve cümledeki görev bildiren ekler alır. Bu eklere isim çekim ekleri denir ve sözcüğün (kelimenin) anlamını değiştirmeden onu cümleye bağlarlar. Bu alt başlıkta dört grup çekim ekini, sıralarını ve en sık karıştırılan iki eki göreceksin.
Çoğul ve iyelik ekleri
Çoğul eki -lar, -ler ismin birden çok varlığı karşıladığını gösterir: “kitaplar”, “evler”. İyelik ekleri ismin kime ait olduğunu gösterir: “kitab-ım” (benim), “kitab-ın” (senin), “kitab-ı” (onun), “kitab-ımız” (bizim), “kitab-ınız” (sizin), “kitap-ları” (onların). Ünlüyle biten isimlerde ekler “araba-m”, “araba-sı” biçimini alır.
Hâl ekleri ve ilgi eki
Hâl (durum) ekleri ismin yüklemle ilişkisini gösterir. Hiç hâl eki almamış isim yalın hâldedir: “Kitap masada.” Belirtme hâli -ı, -i, -u, -ü (“Kitabı okudum.”), yönelme hâli -a, -e (“Okula gittim.”), bulunma hâli -da, -de, -ta, -te (“Evde kaldım.”), ayrılma hâli -dan, -den, -tan, -ten (“Okuldan döndüm.”) ekleriyle kurulur.
İlgi eki (tamlayan eki) -ın, -in, -un, -ün, ünlüden sonra -nın, -nin biçimindedir ve bir ismi başka bir isme bağlayarak isim tamlaması kurar: “kapının kolu”, “Ali'nin çantası”. Kişi zamirlerinde (adıllarında) ilgi eki “benim”, “bizim” biçiminde görülür.
Eklerin sırası ve iki -ı
İsim çekim ekleri genellikle çoğul, iyelik, hâl sırasıyla gelir: “ev-ler-imiz-den”, “kitap-lar-ın-ı”. Üçüncü tekil kişi iyelik eki -ı ile belirtme hâli eki -ı aynı biçimdedir ve sık karıştırılır. “Ali'nin kitabı yırtılmış.” cümlesinde -ı, kitabın Ali'ye ait olduğunu gösteren iyelik ekidir; başına “onun” getirilebilir. “Kitabı rafa koydum.” cümlesinde ise -ı, “neyi?” sorusuna cevap veren belirtme hâli ekidir. İki ek birlikte de gelebilir: “Ali'nin kitab-ı-n-ı” sözcüğünde önce iyelik, sonra belirtme eki vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Arkadaşlarımızdan” sözcüğündeki ekleri sırasıyla ayırıp görevlerini yazınız.
Çözüm. Sözcük “arkadaş” isminden ve üç çekim ekinden oluşur: -lar çoğul eki, birden çok arkadaşı anlatır; -ımız birinci çoğul kişi iyelik ekidir, arkadaşların “bizim” olduğunu gösterir; -dan ayrılma hâli ekidir, ismin yüklemle uzaklaşma ilişkisini gösterir. Ekler çoğul, iyelik, hâl sırasıyla gelmiştir ve hiçbiri sözcüğün anlamını değiştirmemiştir.
Örnek 2. “Komşunun bahçesi çok güzel.” ve “Bahçesi olan bir ev aldılar.” cümlelerinde “bahçesi” sözcüğündeki -sı eki aynı mıdır? “Bahçeyi suladı.” cümlesindeki -yı ile karşılaştırınız.
Çözüm. İlk iki cümlede -sı, bahçenin birine ait olduğunu gösteren üçüncü tekil kişi iyelik ekidir; ünlüyle biten isimlerde iyelik eki s ile gelir. “Bahçeyi suladı.” cümlesinde ise -yı, “neyi suladı?” sorusuna cevap veren belirtme hâli ekidir ve ünlüden sonra y ile gelir. Biçimleri benzese de iyelik eki sahipliği, belirtme eki ise ismin yüklemden etkilenmesini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- İyelik -ı ile belirtme -ı'yı karıştırmak.
- Bulunma hâli -de ile bağlaç olan “de”yi karıştırmak.
- Hâl eki almamış ismin hâlsiz olduğunu sanmak; bu isim yalın hâldedir.
- Sıra: çoğul + iyelik + hâl: “ev-ler-imiz-den”.
- Hâller: yalın, belirtme (-ı), yönelme (-a), bulunma (-da), ayrılma (-dan).
- İlgi eki (-ın) isim tamlaması kurar: “kapının kolu”.