Konu anlatımı
İsimler, karşıladıkları varlığın duyularla algılanıp algılanamamasına göre somut ve soyut olarak ayrılır. Bu ayrım sorularda hem dil bilgisi sorularında hem sözcüğün (kelimenin) anlamıyla ilgili sorularda karşına çıkar. Bu alt başlıkta iki türü ayırmanın ölçüsünü ve en çok karıştırılan sözcükleri göreceksin.
Somut isimler
Beş duyudan en az biriyle (görme, işitme, koklama, tatma, dokunma) algılanabilen varlıkları karşılayan isimler somuttur: “ağaç”, “su”, “taş”, “masa”. Görülemeyen ama başka bir duyuyla algılanan varlıklar da somuttur: “ses” işitilir, “koku” koklanır, “rüzgâr” tenle hissedilir, “ışık” görülür. Bir şeyin elle tutulamaması onu soyut yapmaz; ölçü, herhangi bir duyuyla algılanmasıdır.
Soyut isimler
Duyularla algılanamayan, yalnız zihinle kavranan varlıkları ve kavramları karşılayan isimler soyuttur: “sevgi”, “korku”, “akıl”, “cesaret”, “özlem”, “mutluluk”. Bu isimler duyguları, düşünceleri, nitelikleri ve durumları anlatır. Sevginin ya da korkunun etkilerini görebiliriz ama sevginin kendisini göremez, işitemez, dokunamayız.
Nasıl ayırt edilir?
Sözcüğün karşıladığı şeyi beş duyudan biriyle algılayıp algılayamayacağını sor. “müzik” işitilir; somuttur. “düşünce” hiçbir duyuyla algılanmaz; soyuttur. Türemiş isimlerde kökün somut olması sözcüğü somut yapmaz: “göz” somuttur ama “dikkat” ya da “özlem” gibi sözcükler soyuttur. Her sözcüğü kendi anlamına göre değerlendir.
Sık karıştırılan sözcüklere birkaç örnek daha: “müzik” ve “gürültü” işitme duyusuyla, “tat” tatma duyusuyla algılandığı için somuttur. “barış”, “özgürlük” ve “dostluk” ise hiçbir duyuyla algılanmayan kavramlardır ve soyuttur. Duyguyu, düşünceyi ya da bir ilişkiyi anlatan isimlerin çoğu bu gruptadır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Serin rüzgâr açık pencereden odaya yasemin kokusu getirdi ve bana huzur verdi.” cümlesindeki isimlerden hangileri soyuttur?
Çözüm. “rüzgâr” tenle hissedilir, “pencere” ve “oda” görülür ve dokunulur, “yasemin” ve “koku” koklanır; bunlar somut isimlerdir. “huzur” ise hiçbir duyuyla algılanmayan, yalnız zihinle kavranan bir duygudur; soyut isimdir. “bana” sözcüğü bir isim değil, bir kişi zamiridir (adılıdır). Cümledeki soyut isim “huzur” sözcüğüdür.
Örnek 2. “ses”, “özlem”, “ışık” ve “korku” sözcüklerini somut ve soyut olarak ayırınız.
Çözüm. “ses” kulakla işitilir, “ışık” gözle görülür; ikisi de duyularla algılandığı için somuttur. “özlem” ve “korku” ise duygudur; duyularla değil, yalnız zihinle kavranır ve soyuttur. Elle tutulamayan ses ve ışığın somut sayılması, ölçünün dokunmak değil herhangi bir duyuyla algılamak olmasındandır.
Sık yapılan hatalar
- Elle tutulamayan her şeyi soyut sanmak: “ses”, “koku”, “ışık” somuttur.
- Duyguların etkilerine bakarak onları somut saymak: “sevgi” soyuttur.
- Kökü somut olan türemiş sözcüklerin de somut olduğunu düşünmek.
- Somut: beş duyudan biriyle algılanır.
- Soyut: yalnız zihinle kavranır; duygu, düşünce, nitelik.
- Ses, koku, ışık, rüzgâr somuttur.