Konu anlatımı
İsimler (adlar) varlıklara veriliş biçimlerine göre ikiye ayrılır: tek bir varlığı karşılayan özel isimler ve aynı türden bütün varlıkları karşılayan cins isimler. Bu ayrım hem dil bilgisi sorularında hem yazım ve noktalama kurallarında önemlidir. Bu alt başlıkta iki türü ve aralarındaki geçişleri göreceksin.
Özel isim
Tek bir varlığa, yere ya da kuruma verilen adlar özel isimdir: kişi adları (“Ayşe”, “Mehmet”), yer adları (“Ankara”, “Fırat”, “Asya”), kurum adları (“Türk Dil Kurumu”), millet ve dil adları (“Türk”, “Türkçe”). Özel isimler büyük harfle başlar ve aldıkları iyelik, hâl ve ek fiil (ek eylem) ekleri kesmeyle ayrılır: “Ankara'da”, “Ayşe'nin”. Özel isim, karşıladığı varlığı aynı türden öbür varlıklardan ayırır: Dünyada pek çok şehir vardır ama “Ankara” yalnız bir şehrin adıdır.
Cins isim
Aynı türden varlıkların hepsine ortak olarak verilen adlar cins isimdir: “şehir”, “kız”, “ırmak”, “kitap”, “ağaç”. “şehir” sözcüğü (kelimesi) İstanbul'u da Ankara'yı da karşılayabilir. Cins isimler cümle başında olmadıkça küçük harfle yazılır ve aldıkları ekler kesmeyle ayrılmaz: “şehirde”, “ırmağın”.
Bir türden öbürüne geçiş
Bir cins isim belirli bir kişiye ya da yere ad olarak verilirse özel isim olur: “aslan” bir hayvan türünün adıdır ve cins isimdir; ama “Aslan Bey yarın gelecek.” cümlesinde bir kişinin adıdır ve özel isimdir. Bu yüzden bir sözcüğün özel mi cins mi olduğuna sözcüğün cümlede neyi karşıladığına bakarak karar verilir. Nasıl ayırt edilir: Sözcük tek bir varlığı mı, yoksa bir türün bütün üyelerini mi karşılıyor, diye sor.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ayşe Fırat'ın kıyısındaki bir köyde büyüdü ve her yaz ırmakta yüzerdi.” cümlesindeki isimleri özel ve cins olarak ayırınız.
Çözüm. “Ayşe” bir kişinin, “Fırat” bir ırmağın adıdır; ikisi de tek bir varlığı karşıladığı için özel isimdir. “kıyı”, “köy”, “yaz” ve “ırmak” sözcükleri ise aynı türden bütün varlıkları karşılayabilen cins isimlerdir. Özel isimlere gelen ekin kesmeyle ayrıldığına (“Fırat'ın”), cins isimlere gelen eklerin ayrılmadığına (“ırmakta”) dikkat et.
Örnek 2. “Aslan Bey hayvanat bahçesindeki aslanı uzun uzun izledi.” cümlesinde “aslan” sözcüğünün iki kullanımını karşılaştırınız.
Çözüm. Cümlenin başındaki “Aslan” bir kişinin adıdır; tek bir kişiyi karşıladığı için özel isimdir ve büyük harfle yazılmıştır. “aslanı” sözcüğündeki “aslan” ise bir hayvan türünün adıdır; aynı türden bütün hayvanları karşılayabildiği için cins isimdir. Aynı sözcük kullanımına göre özel ya da cins isim olabilir.
Sık yapılan hatalar
- Büyük harfle başlayan her sözcüğü özel isim sanmak; cümle başındaki cins isim de büyük harfle başlar.
- Sözcüğün cümledeki kullanımına bakmadan karar vermek: “Aslan” bir kişi adı olabilir.
- Cins isimlere gelen ekleri kesmeyle ayırmak: “ırmak'ta” yanlıştır.
- Özel isim tek bir varlığı, cins isim bir türün bütün üyelerini karşılar.
- Özel isimler büyük harfle başlar; çekim ekleri kesmeyle ayrılır.
- Bir sözcüğün türünü cümledeki kullanımı belirler.