Konu anlatımı
İsimler karşıladıkları varlıkların sayısına ve kendi yapılarına göre de gruplanır. Bir isim tek bir varlığı, birden çok varlığı ya da bir topluluğu karşılayabilir; yapı bakımından da basit, türemiş ya da birleşik olabilir. Bu alt başlıkta bu iki sınıflamayı ve çoğul ekinin farklı anlamlarını göreceksin.
Tekil, çoğul ve topluluk isimleri
Tek bir varlığı karşılayan isimler tekildir: “kitap”, “öğrenci”. Çoğul eki (-lar, -ler) alarak birden çok varlığı karşılayan isimler çoğuldur: “kitaplar”, “öğrenciler”. Topluluk isimleri ise tekil biçimleriyle birden çok varlıktan oluşan bir topluluğu karşılar: “ordu”, “sürü”, “halk”, “takım”, “kurul”. Topluluk isimleri de çoğul eki alabilir: “ordular”, “takımlar”. Tekil biçimleriyle de topluluğu bir bütün olarak anlatırlar: “Halk meydanda toplandı.”
Çoğul ekinin anlamları
Çoğul eki her zaman yalnız sayı bildirmez. Kişi adlarına gelince aileyi ya da birlikte yaşayanları anlatabilir: “Bu akşam Ayşelere gidiyoruz.” Abartma bildirebilir: “Dünyalar kadar işim var.” Saat ve sayılarla yaklaşıklık bildirebilir: “Saat beşlerde döneriz.” Bu kullanımlarda da -lar, -ler bir çekim ekidir; sözcüğün (kelimenin) yapısını değiştirmez.
Basit, türemiş ve birleşik isimler
Yapım eki almamış isimler basittir: “göz”, “su”, “kitap”. Bir yapım ekiyle türetilmiş isimler türemiştir: “gözlük”, “sevgi”, “yolcu”. İki ya da daha fazla sözcüğün birleşerek yeni bir kavramı karşıladığı isimler birleşiktir: “hanımeli”, “bilgisayar”, “keçiboynuzu”. Bu sınıflamanın ayrıntısı Sözcükte Yapı konusunda yer alır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Koyun sürüsü tepeden inerken çobanlar ateşin başında oturuyordu.” cümlesindeki isimleri sayı bakımından inceleyiniz.
Çözüm. “koyun”, “tepe”, “ateş” ve “baş” sözcükleri tekil isimlerdir. “çobanlar” sözcüğü çoğul eki alarak birden çok çobanı karşılayan çoğul bir isimdir. “sürü” ise tekil biçimiyle birçok hayvandan oluşan bir topluluğu karşıladığı için topluluk ismidir.
Örnek 2. “Hafta sonu Ahmetlere gideceğiz.” ve “Sınıfta üç Ahmet var, Ahmetlerin hepsi gözlüklü.” cümlelerinde çoğul ekinin anlamlarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “Ahmetler” sözü “Ahmet ve ailesi” anlamındadır; çoğul eki burada aile ya da birlikte yaşayanlar anlamı katmıştır. İkinci cümlede ise “Ahmetler” sınıftaki Ahmet adlı üç öğrenciyi anlatır; çoğul eki gerçek çokluk bildirir. İki cümlede de ek çekim ekidir ve özel isme geldiği hâlde kesmeyle ayrılmamıştır.
Sık yapılan hatalar
- Topluluk isimlerini çoğul saymak: “ordu” tekil biçimli bir topluluk ismidir.
- Çoğul ekinin her kullanımda sayı bildirdiğini düşünmek.
- Çoğul ekini yapım eki saymak; -lar, -ler her anlamında çekim ekidir.
- Topluluk ismi tekil biçimiyle bir topluluğu karşılar: ordu, sürü, halk.
- Çoğul eki aile, abartma ve yaklaşıklık da bildirebilir.
- Basit, türemiş ve birleşik ayrımı yapım ekine ve sözcük sayısına dayanır.