Konu anlatımı
Bu soru türünde uzunca bir paragraf verilir ve metin ikiye ayrılırsa yeni paragrafı hangi cümlenin başlatacağı sorulur. Doğru cevap, konunun başka bir yönüne geçildiği cümledir. Bu alt başlıkta geçiş noktasını bulmanın yolunu ve sık kurulan tuzakları göreceksin.
Geçiş noktası
Paragrafın ilk bölümü bir konunun bir yönünü işler; ikinci bölüm ise başka bir yönüne, başka bir zamana, başka bir kişiye ya da genel bilgiden kişisel bir anıya geçer. Örneğin haritaları anlatan bir paragraf önce ölçeğin ne olduğunu açıklayıp sonra yazarın harita merakının nasıl başladığına geçebilir. Bu geçişin olduğu cümle, ikinci paragrafın ilk cümlesidir.
Geçiş sözcükleri
“ise, ne var ki, oysa, gelgelelim, öte yandan, bugün, artık” gibi sözler çoğunlukla yeni bir yöne geçişi gösterir. Ama bu sözcükler (kelimeler) tek başına yeterli değildir; cümlenin gerçekten yeni bir yön açıp açmadığına bak. “Bu yüzden, çünkü, örneğin, üstelik” ile başlayan cümleler ise çoğunlukla önceki cümlenin devamıdır ve yeni paragrafı başlatmaz.
Sınama
Seçtiğin cümleden önceki bölümü ve sonraki bölümü ayrı ayrı oku. İki bölümün her biri kendi içinde bir bütün oluşturmalı ve kendine özgü bir konu taşımalıdır. Seçtiğin cümle önceki cümlenin sonucu ya da örneğiyse geçiş noktası değildir; bir sonraki cümleye bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “(I) Bir harita, yeryüzünün küçültülerek kâğıda aktarılmış bir çizimidir. (II) Haritadaki uzaklıkların gerçekte ne kadar olduğunu ölçek gösterir. (III) Örneğin bir santimetrenin bir kilometreyi gösterdiği bir haritada iki köy arasındaki dört santimetrelik çizgi, kuş uçuşu dört kilometrelik bir uzaklığa karşılık gelir. (IV) Benim harita merakım ise dedemin eski bir atlasıyla başladı. (V) Yaz tatillerinde onun yanında oturup sayfaları çevirir, adını ilk kez duyduğum kentleri parmağımla arardım. (VI) O atlası bugün hâlâ kitaplığımın en görünür rafında saklıyorum.” Bu parçayı ikiye ayırırsan yeni paragrafı hangi cümle başlatır?
Çözüm. İlk üç cümle haritanın ne olduğunu ve ölçeğin nasıl okunduğunu genel bilgi olarak anlatır; III. cümle “Örneğin” ile II. cümleye bağlıdır. IV. cümle “ise” ile yazarın kendi harita merakına, yani kişisel bir anıya geçer; V ve VI. cümleler de bu anıyı sürdürür. İkinci paragraf IV. cümleyle başlar.
Sık yapılan hatalar
- “Bu yüzden, örneğin” ile başlayan cümleyi yeni paragrafın başı saymak.
- Geçiş sözcüğü taşıyan her cümleyi yeni paragrafın başı sanmak.
- Bölümleri ayrı ayrı okuyarak sınamamak.
- İkinci paragraf, konunun yeni bir yönüne geçilen cümleyle başlar.
- İpuçları: ise, ne var ki, oysa, bugün, artık; genelden kişisele geçiş.
- Önceki cümlenin sonucu ya da örneği yeni paragraf açmaz.