Konu anlatımı
Bazı paragraflarda yazar önce bir düşünceyi, bir durumu ya da yaygın bir kanıyı anlatır; sonra bir cümleyle bu düşünceye karşı çıkar ya da onu sınırlar. Sorularda bu dönüşün olduğu cümle, yani düşüncenin yön değiştirdiği cümle sorulur. Bu alt başlıkta bu cümleyi bulmayı ve onu öteki karşıtlıklardan ayırmayı göreceksin.
Dönüşün ipuçları
Yön değişimi çoğunlukla “ama, fakat, ancak, oysa, ne var ki, buna karşın, gelgelelim, yine de” gibi sözlerle başlayan cümlede olur. Bu cümleden önceki bölüm bir görüşü ya da durumu anlatır; sonraki bölüm ise onun karşıtını, sınırını ya da yazarın asıl görüşünü. Dönüş çoğu zaman yazarın ana düşüncesine (ana fikrine) geçişi gösterir.
Bağlaçsız dönüş
Dönüş her zaman bir bağlaçla yapılmaz. “Asıl sorun başka yerdedir.”, “Gerçek bundan çok farklıdır.” gibi cümleler de düşüncenin yönünü değiştirir. Nasıl ayırt edilir: Cümleden önceki ve sonraki bölümlerin değerlendirmesine bak. Önceki bölüm olumlu, sonraki olumsuzsa ya da önce bir kanı aktarılıp sonra çürütülüyorsa dönüş o cümlededir.
Tuzaklar
Bir cümlenin içindeki küçük bir karşıtlık paragrafın yönünü değiştirmeyebilir: “Hava soğuktu ama yürüyüşe çıktık.” gibi bir cümle, anlatılan olayın akışı içindedir. Asıl dönüş, paragrafın bütününün değerlendirmesini değiştiren cümledir. Ayrıca dönüşten sonra gelen ve yeni düşünceyi açıklayan cümleyi değil, dönüşü başlatan cümleyi seç.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “(I) Hızlı okuma kursları, kısa sürede çok kitap bitirmeyi vaat ediyor. (II) Gözünü satırlar üzerinde hızla gezdirmeyi öğrenen öğrenci, gerçekten de sayfaları eskisinden çabuk çevirebiliyor. (III) Bu yöntem, belli bir bilgiyi aramak için göz gezdirilen metinlerde zaman da kazandırabilir. (IV) Ne var ki okumak yalnızca sayfa çevirmek değildir. (V) Hız arttıkça metnin ayrıntıları, ince anlamları ve okurda bırakacağı iz silikleşir.” Bu parçada düşüncenin yön değiştirdiği cümle hangisidir?
Çözüm. İlk üç cümle hızlı okumanın sağladığı kazançları anlatır: Sayfalar daha çabuk çevrilir, bazı metinlerde zaman kazanılır. IV. cümle “Ne var ki” ile bu olumlu değerlendirmeye karşı çıkar ve okumanın yalnız hız olmadığını söyler. V. cümle ise karşı çıkılan noktayı ayrıntılandırır. Düşüncenin yön değiştirdiği cümle IV. cümledir; V. cümle dönüşü başlatmaz, onu sürdürür.
Sık yapılan hatalar
- Bir cümlenin içindeki küçük karşıtlığı paragrafın yön değiştirmesi sanmak.
- Dönüşü başlatan cümle yerine onu açıklayan sonraki cümleyi seçmek.
- Bağlaç taşımayan dönüş cümlelerini gözden kaçırmak.
- Yön değişiminin ipuçları: ama, oysa, ne var ki, buna karşın, gelgelelim.
- Dönüş, paragrafın bütününün değerlendirmesini değiştiren cümlededir.
- Dönüş çoğunlukla yazarın asıl görüşüne geçişi gösterir.