Konu anlatımı
Bir paragraf rastgele dizilmiş cümlelerden değil, birbirine bağlı bölümlerden oluşur: giriş, gelişme ve sonuç. Bu bölümleri tanımak, paragrafın yapısıyla ilgili bütün soruların temelidir; akışı bozan cümleyi de giriş cümlesini de bu bilgiyle bulursun. Bu alt başlıkta paragrafın bölümlerini ve her birinin görevini göreceksin.
Giriş
Giriş bölümü konuyu tanıtır ya da genel bir yargı ortaya koyar. Okuru konuya hazırlar ve tek başına okunduğunda da anlaşılır: “Kış lastikleri, soğuk havada yolu daha iyi tutar.” Giriş cümlesi bazen bir soru, bir tanım ya da yaygın bir kanı da olabilir; yazar sonraki cümlelerde bu kanıya katılabilir ya da onu çürütebilir.
Gelişme
Gelişme bölümü girişte ortaya konan düşünceyi açıklar, örnekler, gerekçelendirir ya da karşılaştırır. Paragrafın en uzun bölümüdür ve yardımcı düşünceler (yardımcı fikirler) burada yer alır. Gelişme bölümündeki cümleler birbirine “çünkü, örneğin, ayrıca, bu yüzden, ise” gibi bağlayıcılarla ve “bu, o, bunlar” gibi göndermelerle bağlanır.
Sonuç
Sonuç bölümü düşünceyi toparlar, bir yargıya bağlar ya da okura bir öneri sunar. Ana düşünce (ana fikir) çoğunlukla bu bölümde ya da giriş bölümünde açıkça söylenir. Sonuç cümlesi kendinden önce söylenenlere dayandığı için paragrafın başına gelemez; “kısacası, sonuç olarak, demek ki” gibi sözler bu cümlenin sık görülen işaretleridir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “(I) Kış lastikleri, soğuk havada yolu daha iyi tutar. (II) Bunun nedeni, bu lastiklerin yapımında soğukta sertleşmeyen yumuşak bir karışım kullanılmasıdır. (III) Ayrıca yüzeylerindeki derin oyuklar, karı ve suyu dışarı atarak lastiğin yolla temasını artırır. (IV) Bu yüzden kış lastiği takılı bir araç, karlı yolda daha kısa mesafede durabilir. (V) Kısacası kış lastiği, soğuk mevsimde bir lüks değil, güvenliğin bir parçasıdır.” Bu parçanın bölümlerini belirleyiniz.
Çözüm. I. cümle konuyu tanıtır ve genel bir yargı bildirir; giriş cümlesidir. II. cümle bu yargının nedenini, III. cümle “Ayrıca” ile ikinci bir nedeni açıklar; IV. cümle “Bu yüzden” ile bu özelliklerin sonucunu bildirir. Bu üç cümle gelişme bölümünü oluşturur. V. cümle “Kısacası” ile düşünceyi toparlar ve ana düşünceyi söyler: Kış lastiği güvenliğin bir parçasıdır.
Örnek 2. “Kısacası düzenli tekrar, uzun ama seyrek çalışmadan daha kalıcı sonuç verir.”, “Bir konuyu öğrenmenin yolu, onu farklı zamanlarda yeniden ele almaktır.” ve “Örneğin yeni bir konuyu üç gün arayla tekrar eden öğrenci, onu daha kolay hatırlar.” cümleleri aynı paragrafta yer alsa hangisi sonuç bölümünde bulunur?
Çözüm. “Kısacası” sözü önce söylenmiş düşünceleri toparladığını gösterir; bu cümle sonuç bölümünde yer alır. İkinci cümle genel bir yargıdır ve paragrafı başlatabilir. Üçüncü cümle “Örneğin” ile bu yargıyı örneklendirdiği için gelişme bölümüne aittir.
Sık yapılan hatalar
- Gelişme bölümündeki bir örneği ana düşünce sanmak.
- “kısacası, bu yüzden” gibi sözlerle başlayan cümleyi paragrafın başına koymak.
- Girişte aktarılan yaygın kanıyı yazarın görüşü sanmak.
- Giriş konuyu tanıtır; gelişme açıklar ve örnekler; sonuç toparlar.
- Ana düşünce çoğunlukla giriş ya da sonuç bölümündedir.
- Cümleler bağlayıcılar ve göndermelerle birbirine bağlanır.