Konu anlatımı
Akışı bozan cümle sorularında numaralanmış cümlelerden biri paragrafın konusundan ya da düşünce çizgisinden ayrılır. Bu cümle çoğu zaman konuyla ilgili bir sözcük (kelime) taşıdığı için ilk bakışta paragrafa uyar gibi görünür. Bu alt başlıkta akışı bozan cümleyi bulmanın yolunu ve sık kurulan tuzakları göreceksin.
İki tür bozulma
Bazı cümleler paragrafın konusunun dışına çıkar: Kuşları beslemeyi anlatan bir paragrafta serçelerin kentlerde ne kadar yaygın olduğunu anlatan cümle böyledir. Bazı cümleler ise konuya ait olduğu hâlde düşüncenin akışını keser: İşlem sırasının anlatıldığı bir paragrafa, adımlardan biri olmayan bir bilginin girmesi gibi. Sorularda bu cümleler “konu bütünlüğünü bozan” ya da “akışı bozan” cümle diye sorulabilir.
Bulma yolu
Akışı bozan cümleyi bulmak için şu adımları izleyebilirsin:
- İlk iki cümleden paragrafın konusunu ve yönünü belirle.
- Her cümleyi kendinden önceki ve sonraki cümleyle birlikte oku; bağ kopuyor mu?
- Bağlayıcı sözlere bak: “Bu yüzden, böylece, bu” gibi sözler önceki cümleye dayanır.
- Şüphelendiğin cümleyi çıkar ve paragrafı baştan oku; akış düzeliyorsa cevap odur.
Tuzaklar
Paragraftaki karşıt bir düşünceyi, bir örneği ya da bir gerekçeyi bildiren cümle farklı görünse de akışın parçasıdır; çıkarıldığında paragraf eksik kalır. İlk cümle de çoğunlukla cevap değildir; çıkarıldığında paragraf girişsiz kalır. Asıl tuzak, konunun anahtar sözcüğünü taşıyan ama başka bir yöne giden cümledir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “(I) Kar yağdığında kentte yaşayan küçük kuşlar yiyecek bulmakta zorlanır. (II) Bu yüzden pek çok kişi balkonuna ya da bahçesine bir yemlik asar. (III) Ancak yemliğe konan her yiyecek kuşlar için uygun değildir; tuzlu ya da baharatlı artıklar onlara zarar verir. (IV) Serçeler, kentlerde en sık görülen kuşlar arasındadır. (V) En doğrusu, yemliğe tuzsuz tohumlar ve kırılmış ceviz gibi yalın yiyecekler koymaktır.” Bu parçada hangi cümle akışı bozmaktadır?
Çözüm. Parça, kışın kuşları beslemeyi ve onlara hangi yiyeceklerin verilmesi gerektiğini anlatır: I. cümle sorunu, II. cümle buna karşı yapılanı, III. cümle bir uyarıyı, V. cümle de doğru yiyecekleri bildirir. IV. cümle ise serçelerin kentlerdeki yaygınlığından söz eder; “kuş” sözünü taşısa da beslenme konusundan uzaklaşır. Bu cümle çıkarılınca III. cümledeki uyarıdan V. cümledeki öneriye geçiş düzgünleşir.
Örnek 2. “(I) Bir odayı boyamaya başlamadan önce eşyalar odanın ortasında toplanır ve üzerleri örtülür. (II) Ardından duvarlardaki küçük çatlaklar macunla doldurulur ve kuruyunca zımparalanır. (III) Açık renkler, küçük odaları olduklarından daha geniş gösterir. (IV) Prizlerin ve pencere kenarlarının çevresi kâğıt bantla kapatılır. (V) Son olarak boya önce köşelere fırçayla, sonra geniş yüzeylere rulo ile sürülür.” Bu parçada hangi cümle akışı bozmaktadır?
Çözüm. Parça bir odayı boyamanın adımlarını sırayla anlatır: eşyaları toplamak, çatlakları doldurmak, kenarları bantlamak, boyayı sürmek. III. cümle de boyayla ilgilidir ama yapılacak işlerden biri değildir; renklerin odayı nasıl gösterdiğine geçerek işlem sırasını keser. Bu cümle konuya ait olsa da akışı bozar.
Sık yapılan hatalar
- Konunun anahtar sözcüğünü taşıyan cümleyi akışa ait saymak.
- Karşıt düşünce ya da örnek bildiren cümleyi akışı bozan sanmak.
- Şüphelenilen cümleyi çıkarıp paragrafı yeniden okumamak.
- Önce paragrafın konusunu ve yönünü belirle.
- Bağlayıcı sözler (bu yüzden, böylece) önceki cümleye dayanır.
- Bir cümle çıkarılınca akış düzeliyorsa cevap odur.