Konu anlatımı
Çatı uyuşmazlığı, aynı özneyi paylaşan iki fiilden (eylemden) biri edilgen, öteki etken kurulduğunda ortaya çıkabilen bir bozukluktur. “Bahçedeki kuru dallar budandı ve kamyonla çöplüğe taşıdı.” cümlesinde dallar budanmıştır, ama dalların bir şeyi taşıması mümkün değildir. Bu alt başlıkta bu bozukluğu bulmayı ve düzeltmeyi göreceksin. Etken ve edilgen çatının ayrıntısı Fiilde Çatı konusunda işlenir.
Bozukluk nasıl oluşur?
Edilgen bir yüklemin öznesi işi yapan değil, işten etkilenen sözde öznedir: “Kuru dallar budandı.” Bu sözde özne etken bir yükleme de bağlanırsa o işi yapan gibi görünür: “... ve kamyonla çöplüğe taşıdı.” Dallar bir şey taşıyamayacağı için cümle bozulur. Doğrusu, ikinci yüklemi de edilgen yapmaktır: “Bahçedeki kuru dallar budandı ve kamyonla çöplüğe taşındı.”
Öznesi söylenmeyen etken yargı
Bazen edilgen bir yargıya, öznesi söylenmemiş etken bir yargı eklenir: “Okulun duvarları boyandı ve bahçeye yeni banklar koydu.” Bankları koyanın kim olduğu belli değildir; cümle bankları duvarların koyduğunu sezdirir. Düzeltmek için ya ikinci yüklem edilgen yapılır (“bahçeye yeni banklar kondu”) ya da işi yapan söylenir (“belediye de bahçeye yeni banklar koydu”).
Nasıl bulunur?
Cümlede birden çok yüklem varsa her birinin çatısını belirle ve “Bu işi kim yaptı?” diye sor. Ortak özne edilgen yüklemde işten etkilenen, etken yüklemde ise işi yapan durumuna düşüyorsa ve bu iş ona uymuyorsa çatı uyuşmazlığı vardır. Yüklemlerin ikisi de edilgense ve her biri kendi sözde öznesine bağlıysa bozukluk yoktur: “Sınıflar havalandırıldı, tahtalar silindi.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Okulun duvarları boyandı ve bahçeye yeni banklar koydu.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. “boyandı” edilgen bir yüklemdir; “okulun duvarları” işi yapan değil, işten etkilenen sözde öznedir. “koydu” ise etken bir fiildir; işi yapan söylenmemiştir ve cümle bankları duvarların koyduğunu sezdirir. Yüklemlerin çatısı uyuşmadığı için anlatım bozulmuştur. Doğrusu: “Okulun duvarları boyandı ve bahçeye yeni banklar kondu.”
Örnek 2. “Eski raylar söküldü ve yerine yeni raylar döşendi.” cümlesinde çatı uyuşmazlığı var mıdır?
Çözüm. İki yüklem de edilgendir: “söküldü” ve “döşendi”. Birinci yargının sözde öznesi “eski raylar”, ikincisinin sözde öznesi “yeni raylar”dır; her yüklem kendi sözde öznesine bağlanmıştır ve anlam doğrudur. Yüklemlerin çatısı uyuştuğu için bu cümlede çatı uyuşmazlığı yoktur.
Sık yapılan hatalar
- Edilgen ve etken yüklemlerin aynı özneye bağlandığı cümlelerde “Bu işi kim yaptı?” diye sormamak.
- İki yüklemi de edilgen olan doğru cümleleri bozuk saymak.
- Öznesi söylenmeyen etken yargıyı gözden kaçırmak: “... ve bahçeye yeni banklar koydu.”
- Edilgen yüklemin sözde öznesi işi yapan değil, işten etkilenendir.
- Düzeltme: İkinci yüklemi de edilgen yap ya da işi yapanı söyle.
- Her yüklemin çatısını belirle ve “Bu işi kim yaptı?” diye sor.