Konu anlatımı
Bir cümlede, çıkarıldığında anlamda hiçbir eksilme olmayan sözcük (kelime) gereksizdir. Gereksiz sözcük çoğunlukla aynı anlamı taşıyan iki sözün bir arada kullanılmasından doğar: “Siparişimiz henüz daha gelmedi.” cümlesinde “henüz” ile “daha” aynı anlamdadır. Bu alt başlıkta gereksiz sözcük türlerini ve onları bulmanın yolunu göreceksin.
Aynı anlamı taşıyan sözler
En sık görülen gereksiz sözcük türü, anlamdaş iki sözün yan yana kullanılmasıdır: “tekrar yeniden”, “nihayet sonunda”, “henüz daha”. “Kardeşim okuduğu romanı bana tekrar yeniden anlattı.” cümlesinde “tekrar” ya da “yeniden” sözcüklerinden biri atılmalıdır. Yaklaşıklık bildiren sözlerin birlikte kullanılması da aynı türdendir: “yaklaşık” ile “kadar”, “tahminen” ile “civarında” bir arada kullanılmaz. “Bütün öğrencilerin hepsi” sözünde de “bütün” ile “hepsi” aynı bilgiyi verir; “öğrencilerin hepsi” ya da “bütün öğrenciler” demek yeterlidir.
Anlamı başka bir sözde bulunan sözcükler
Bazen bir sözün anlamı cümlede başka bir sözün içinde zaten vardır: “Bitkilerin sararmasının nedeni, fazla sulanmalarından kaynaklanıyor.” cümlesinde “nedeni” ile “kaynaklanıyor” aynı bilgiyi verir. Doğrusu: “Bitkilerin sararmasının nedeni, fazla sulanmalarıdır.” ya da “Bitkilerin sararması, fazla sulanmalarından kaynaklanıyor.”
Nasıl bulunur?
Şüphelendiğin sözcüğü cümleden çıkar ve cümleyi yeniden oku. Anlam hiç değişmiyorsa sözcük gereksizdir. Dikkat: Aynı sözcüğün tekrarıyla kurulan ikilemeler ve pekiştirmeler gereksiz sözcük sayılmaz; anlamı güçlendirir ya da değiştirir. “Yavaş yavaş yürüdü.” cümlesindeki ikileme, yürüyüşün sürekli ve acelesiz olduğunu vurgular. Seçeneklerde gereksiz sözcük çoğunlukla yaklaşıklık ya da tekrar bildiren sözlerde saklanır; bu sözleri ayrıca denetle.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Haftalarca bekledikten sonra nihayet sonunda kitabım geldi.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. “nihayet” ile “sonunda” aynı anlamı, yani uzun bir beklemenin bittiğini bildirir. İki sözcük bir arada kullanıldığı için biri gereksizdir. Cümle “Haftalarca bekledikten sonra nihayet kitabım geldi.” ya da “Haftalarca bekledikten sonra sonunda kitabım geldi.” biçiminde düzeltilmelidir.
Örnek 2. “Siparişimiz henüz daha gelmedi.” ve “Siparişimiz daha gelmedi.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. “henüz” ve “daha” sözcükleri bu cümlelerde aynı anlamı, yani beklenen işin şimdiye kadar gerçekleşmediğini bildirir. Birinci cümlede ikisi bir arada kullanıldığı için biri gereksizdir. İkinci cümlede yalnız “daha” vardır ve cümle doğrudur; “Siparişimiz henüz gelmedi.” de doğru bir kullanımdır.
Sık yapılan hatalar
- Anlamı güçlendiren ikilemeleri ve pekiştirmeleri gereksiz sözcük saymak.
- “nedeni ... -den kaynaklanıyor” gibi anlamı yinelenen yapıları gözden kaçırmak.
- Şüphelenilen sözcüğü çıkarıp cümleyi yeniden okumamak.
- Çıkarınca anlam değişmiyorsa sözcük gereksizdir.
- Sık görülenler: henüz daha, tekrar yeniden, nihayet sonunda, yaklaşık ... kadar.
- Pekiştirmeler ve ikilemeler gereksiz sözcük değildir.