Konu anlatımı
Bir sözcük (kelime) cümlede yanlış yerde kullanılırsa neyi nitelediği ya da hangi sözcüğe bağlandığı belirsizleşir ve cümle iki türlü anlaşılabilir. “Kırık dolabın kapağını yarın değiştireceğiz.” cümlesinde kırık olanın dolap mı yoksa kapak mı olduğu anlaşılmaz. Bu alt başlıkta bu bozukluğun türlerini ve düzeltme yolunu göreceksin.
Sıfatın yeri
İsim tamlamalarında tamlayandan önce gelen bir sıfat (ön ad) hem tamlayanı hem de tamlananı nitelemeye elverişli olabilir: “kırık dolabın kapağı” sözünde “kırık” sözcüğü dolabı da kapağı da niteleyebilir. Kırık olan kapaksa sıfat tamlananın hemen önüne alınır: “dolabın kırık kapağı”. Sıfatın nitelediği sözcüğe en yakın yerde durması anlamı açık kılar.
Zaman ve durum bildiren sözlerin yeri
Zaman ya da durum bildiren bir söz, cümlede hem bir fiilimsiye (eylemsiye) hem de yükleme bağlanabiliyorsa anlam belirsizleşir: “Sabah babamın yaktığı sobanın başına oturduk.” cümlesinde sabah olan, sobanın yakılması mı yoksa oturmak mı? Doğrusu: “Babamın sabah yaktığı sobanın başına oturduk.” ya da “Sabah, babamın yaktığı sobanın başına oturduk.” Virgül de bu tür belirsizlikleri giderebilir.
Nasıl bulunur?
Cümlede bir sıfat ya da zarf (belirteç) iki farklı sözcüğe bağlanabiliyor mu diye bak. Cümleyi iki anlamla ayrı ayrı oku; ikisi de mümkünse bozukluk vardır. Düzeltmek için sözcüğü nitelediği sözcüğün hemen önüne taşı ya da gerekiyorsa virgül kullan. Sözcük yalnız bir sözcüğe bağlanabiliyorsa onun yerini değiştirmek vurguyu değiştirebilir, ama bozukluk doğurmaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kırık dolabın kapağını yarın değiştireceğiz.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. “kırık” sıfatı hem “dolap” hem de “kapak” sözcüğünü niteleyebilecek bir yerde durur; cümleden kırık olanın dolap mı, kapak mı olduğu anlaşılmaz. Kırık olan kapaksa cümle “Dolabın kırık kapağını yarın değiştireceğiz.” biçiminde düzeltilmelidir. Sıfat, nitelediği sözcüğün hemen önüne alındığında anlam açıklık kazanır.
Örnek 2. “Sabah babamın yaktığı sobanın başına oturduk.” cümlesi kaç türlü anlaşılabilir?
Çözüm. “yaktığı” sözcüğü bir sıfat-fiildir (ortaçtır). “Sabah” sözü bu sıfat-fiile bağlanırsa sobanın sabah yakıldığı, “oturduk” yüklemine bağlanırsa oturmanın sabah olduğu anlaşılır. Cümle iki türlü anlaşılabildiği için bozuktur. “Babamın sabah yaktığı sobanın başına oturduk.” ya da “Sabah, babamın yaktığı sobanın başına oturduk.” biçimindeki düzeltmeler belirsizliği giderir.
Sık yapılan hatalar
- Tamlamanın başındaki sıfatın neyi nitelediğini sorgulamamak.
- Zaman bildiren bir sözün hem fiilimsiye hem yükleme bağlanabileceğini gözden kaçırmak.
- Yalnız bir sözcüğe bağlanabilen bir sözün yerini değiştirmeyi bozukluk sanmak.
- Sıfat, nitelediği sözcüğün hemen önünde durmalıdır: dolabın kırık kapağı.
- Cümle iki türlü anlaşılabiliyorsa yer yanlışlığı vardır.
- Düzeltmek için sözcüğü taşı ya da virgül kullan.