Konu anlatımı
Bir cümlede anlamca birbirine ters düşen iki söz bir arada kullanılırsa anlatım bozulur. “Kuşkusuz bu yıl da fiyatlar belki artar.” cümlesinde “kuşkusuz” kesinlik, “belki” olasılık bildirir; bu iki anlam aynı yargıda bir arada bulunamaz. Bu alt başlıkta çelişen sözcük (kelime) türlerini ve onları bulmanın yolunu göreceksin.
Kesinlik ve olasılık
“kesinlikle, mutlaka, kuşkusuz, hiç şüphesiz” gibi sözler kesinlik; “belki, galiba, muhtemelen” gibi sözler ve olasılık anlamındaki -abilir eki olasılık bildirir. İkisi aynı yargıda kullanılırsa cümle çelişkili olur: “Kuşkusuz bu yıl da fiyatlar belki artar.” Düzeltmek için iki sözden biri atılır: “Bu yıl da fiyatlar belki artar.” ya da “Kuşkusuz bu yıl da fiyatlar artacak.”
Kesinlik ve yaklaşıklık
“tam, tam olarak” gibi sözler kesin bir ölçü bildirir; “kadar, yaklaşık, civarında” ise yaklaşıklık bildirir. İkisi bir arada kullanılırsa çelişki doğar: “Fidanların tam olarak yirmi kadarı kurudu.” Doğrusu: “Fidanların tam olarak yirmisi kurudu.” ya da “Fidanların yirmi kadarı kurudu.”
Çelişki sayılmayanlar
Her yaklaşıklık bildirimi çelişki doğurmaz: “Salonun neredeyse tamamı doluydu.”, “Öğrencilerin hemen hepsi ödevini teslim etti.” cümleleri doğrudur; “neredeyse” ve “hemen” bir bütünün çok büyük bir bölümünü anlatır. “aşağı yukarı” ile “yaklaşık” ise yan yana kullanılmaz; ama bu bir çelişki değil, gereksiz sözcük kullanımıdır. Nasıl ayırt edilir: Şüphelendiğin iki sözün her birinin ne bildirdiğine bak; biri kesinlik, öteki olasılık ya da yaklaşıklık bildiriyorsa ve ikisi aynı yargıya bağlanıyorsa çelişki vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Fidanların tam olarak yirmi kadarı kurudu.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. “tam olarak” sözü kuruyan fidanların sayısının kesin olarak yirmi olduğunu, “kadar” sözü ise bu sayının yaklaşık olduğunu bildirir. Kesinlik ile yaklaşıklık aynı yargıda bir arada bulunamayacağı için cümle çelişkilidir. Biri atılarak düzeltilir: “Fidanların tam olarak yirmisi kurudu.” ya da “Fidanların yirmi kadarı kurudu.”
Örnek 2. “Salonun neredeyse tamamı doluydu.” cümlesinde çelişki var mıdır?
Çözüm. “neredeyse” sözü salonun tamamen dolmasına çok az kaldığını bildirir; “tamamı” ise bu yaklaşıklığın neyle ilgili olduğunu gösterir. İki söz birbiriyle çelişmez, birlikte “salonun çok büyük bölümü doluydu” anlamını verir. Cümle doğru kurulmuştur.
Sık yapılan hatalar
- Yaklaşıklık bildiren her sözü çelişki sanmak: “neredeyse tamamı”, “hemen hepsi” doğrudur.
- Olasılık anlamındaki -abilir ekini gözden kaçırmak: “Gece kesinlikle don olabilir.” çelişkilidir.
- Çelişkiyi bulduktan sonra iki sözden birini atarak düzeltmeyi unutmak.
- Kesinlik (kesinlikle, mutlaka) ile olasılık (belki, -abilir) bir arada kullanılmaz.
- Kesin ölçü (tam olarak) ile yaklaşıklık (kadar, civarında) bir arada kullanılmaz.
- “neredeyse tamamı”, “hemen hepsi” çelişki değildir.