Konu anlatımı
Bir sözcük (kelime), anlamına uymayan bir bağlamda kullanılırsa anlatım bozulur. Bu bozukluk çoğunlukla ses ya da anlam bakımından birbirine yakın sözcüklerin karıştırılmasından doğar: “olanak” ile “olasılık”, “etkili” ile “etkileyici” gibi. Bu alt başlıkta sık karıştırılan sözcükleri ve bu bozukluğu bulmanın yolunu göreceksin.
Sık karıştırılan sözcükler
Sınavda en sık karıştırılan sözcük çiftlerinden bazıları şunlardır:
- “olanak” (imkân) ile “olasılık” (ihtimal): “Bu ilacın yan etki göstermesi olanağı çok düşük.” yanlıştır; “olasılığı” olmalıdır.
- “etkili” (sonuç veren) ile “etkileyici” (duyguları etkileyen): “Bu leke çıkarıcı, inatçı lekelerde çok etkileyici sonuç veriyor.” yanlıştır; “etkili” olmalıdır.
- “kanı” (görüş) ile “kanıt” (delil): “Dedektif, olay yerinde hırsızın kimliğini gösteren önemli bir kanı buldu.” yanlıştır; “kanıt” olmalıdır.
- “önermek” (öneride bulunmak) ile “öngörmek” (önceden kestirmek): “Uzmanlar bu kışın sert geçeceğini öneriyor.” yanlıştır; “öngörüyor” olmalıdır.
Olumlu ve olumsuz bağlam
Bazı sözler yalnız belli türden bir sonuçla kullanılır. “sayesinde” iyi bir sonuca yol açan şeyi gösterir; kötü sonuçlarda “yüzünden” ya da “nedeniyle” kullanılır: “Kuraklık sayesinde bu yıl buğday üretimi yarı yarıya düştü.” cümlesi bozuktur; doğrusu “Kuraklık yüzünden ...” biçimindedir. Aynı biçimde karşıtlık bildiren “rağmen”, bir neden bildirmesi gereken yerde kullanılamaz.
Cümleyle çelişen sözcük ya da deyim
Bir sözcük ya da deyim, cümlenin geri kalanıyla çelişen bir anlamda kullanılabilir: “Ablam pek hamarat biridir; evde hiçbir işin ucundan tutmaz.” cümlesinde “hamarat” (çalışkan, iş bilen) nitelemesi, hiçbir işe yardım etmemekle çelişir; “üşengeç” gibi bir sözcük gerekir. “Sınavı kazandığını öğrenince dut yemiş bülbüle döndü, herkesle sevincini paylaştı.” cümlesinde de susup konuşmamak anlamındaki deyim, sevinci paylaşmakla çelişir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kuraklık sayesinde bu yıl buğday üretimi yarı yarıya düştü.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. “sayesinde” sözü iyi bir sonuca yol açan şeyi göstermek için kullanılır: “Düzenli sulama sayesinde ürün arttı.” gibi. Bu cümlede ise kuraklığın yol açtığı üretim düşüşü kötü bir sonuçtur. Söz anlamına uymayan bir yerde kullanıldığından cümle bozuktur. Doğrusu: “Kuraklık yüzünden bu yıl buğday üretimi yarı yarıya düştü.”
Örnek 2. “Toplantıda herkesin kanısını sorduk, sonra oylamaya geçtik.” ve “Toplantıda herkesin kanıtını sorduk, sonra oylamaya geçtik.” cümlelerinden hangisi doğrudur?
Çözüm. “kanı” bir konudaki görüş, düşünce demektir; “kanıt” ise bir şeyin doğruluğunu gösteren delildir. Toplantıda katılımcıların görüşleri sorulup oylamaya geçildiği anlatıldığı için birinci cümle doğrudur. İkinci cümlede “kanıt” sözcüğü bu bağlama uymaz; oylamadan önce görüş değil delil istendiği anlamı doğar.
Sık yapılan hatalar
- Ses bakımından benzeyen sözcükleri karıştırmak: olanak ile olasılık, kanı ile kanıt.
- “sayesinde” sözünü olumsuz bir sonuçla kullanmak.
- Sözcüğün sözlük anlamını cümlenin geri kalanıyla karşılaştırmadan karar vermek.
- Olanak imkân, olasılık ihtimal; etkili sonuç veren, etkileyici duyguları etkileyen demektir.
- “sayesinde” olumlu, “yüzünden” olumsuz bir sonuçla kullanılır.
- Sözcüğün ya da deyimin anlamı cümlenin geri kalanıyla çelişmemelidir.