Konu anlatımı
Ek fiil (ek eylem), isim soylu sözcükleri (kelimeleri) yüklem yapan ektir: “Bu yol diktir.” Bir isim soylu yargı ile bir fiil (eylem) yargısı aynı cümlede bağlandığında isim soylu yargının ek fiili düşürülürse anlatım bozulur: “Bu dağ yolu çok dik ve kışın sık sık kardan kapanıyor.” Bu alt başlıkta bu bozukluğu bulmanın ve düzeltmenin yolunu göreceksin. Ek fiilin ayrıntısı Fiil, Kip ve Ek Fiil konusunda işlenir.
Bozukluk nasıl oluşur?
İsim soylu bir yargı “ve”, “hem ... hem de” gibi bağlaçlarla bir fiil yargısına bağlandığında fiil yargısının çekimi isim soylu yargıya ortak olamaz. Bu yüzden isim soylu yargının yüklemi ek fiil almalıdır: “Bu dağ yolu çok dik ve kışın sık sık kardan kapanıyor.” yerine “Bu dağ yolu çok diktir ve kışın sık sık kardan kapanıyor.” denmelidir.
İki isim soylu yargı
Bağlanan iki yargının ikisi de isim soyluysa ek fiil ortak kullanılabilir; bu durumda bozukluk yoktur: “Bu çaydanlık hem sessiz hem de kullanışlıdır.” Burada “-dır” eki iki yargıya da ortaktır. Bozukluk, isim soylu bir yargı ile fiil yargısı bir araya geldiğinde ortaya çıkar.
Nasıl bulunur?
Bağlaçla birleştirilmiş cümlelerde her yargının yüklemine bak. Yüklemlerden biri isim soylu, yani bir isim ya da sıfat (ön ad), öteki çekimli bir fiilse isim soylu yüklemin ek fiil alıp almadığını denetle. Ek fiil yoksa yargıyı ayrı bir cümle gibi düşün ve “-dır, -dir” ekleyerek düzelt: “Yeni aldığımız çaydanlık hem çok sessizdir hem de suyu iki dakikada kaynatıyor.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yeni aldığımız çaydanlık hem çok sessiz hem de suyu iki dakikada kaynatıyor.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. Cümlede iki yargı vardır: “çaydanlık çok sessiz” isim soylu, “suyu iki dakikada kaynatıyor” ise fiil yargısıdır. “hem ... hem de” ile bağlanan bu yargılarda fiilin çekimi isim soylu yargıya ortak olamaz; isim soylu yargının yüklemi ek fiil almalıdır. Doğrusu: “Yeni aldığımız çaydanlık hem çok sessizdir hem de suyu iki dakikada kaynatıyor.”
Örnek 2. “Bu dağ yolu çok dik ve kışın sık sık kardan kapanıyor.” ile “Bu dağ yolu hem çok dik hem de çok dardır.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede isim soylu yargı (“çok dik”) ile fiil yargısı (“kardan kapanıyor”) “ve” ile bağlanmıştır; isim soylu yargının ek fiili eksiktir, “çok diktir ve” denmelidir. İkinci cümledeki yargıların ikisi de isim soyludur; “-dır” eki ikisine ortaktır ve cümle doğrudur.
Sık yapılan hatalar
- İki isim soylu yargıya ortak ek fiili bozukluk sanmak: “hem sessiz hem de kullanışlıdır”.
- İsim soylu yargı ile fiil yargısı bağlandığında ek fiilin eksikliğini gözden kaçırmak.
- Düzeltmede eki fiil yargısına getirmeye çalışmak; ek fiil isim soylu yargıya gelir.
- İsim soylu yargı + ve, hem ... hem de + fiil yargısı: isim soylu yüklem ek fiil alır.
- İki isim soylu yargıda ek fiil ortak olabilir.
- Düzeltme örneği: “çok dik ve” yerine “çok diktir ve”.