Konu anlatımı
Bazı bozukluklar, birbirine bağlı sözcüklerin (kelimelerin) kişi ya da sayı bakımından uyuşmamasından doğar. “Senin bu yarışmada en çok sevdiği şarkı hangisiydi?” cümlesinde “senin” ikinci tekil kişiyi gösterdiği hâlde ona bağlanan söz üçüncü kişi eki almıştır. Bu alt başlıkta tamlama uyumsuzluğunu ve özne ile yüklemin kişi ve sayı uyumsuzluğunu göreceksin. Tamlamaların ayrıntısı İsim ve İsim Tamlamaları konusunda işlenir.
Tamlayan ve tamlanan
Tamlayanı kişi zamiri (adılı) olan tamlamalarda tamlanan, tamlayanla aynı kişiyi gösteren iyelik ekini almalıdır: benim kitabım, senin kitabın, bizim kitabımız, sizin kitabınız. Bu uyum, tamlayana bağlanan fiilimsilerde (eylemsilerde) de aranır: senin sevdiğin şarkı, sizin söyleyeceğiniz söz. “Senin bu yarışmada en çok sevdiği şarkı hangisiydi?” cümlesinde “sevdiği” yerine “sevdiğin” olmalıdır.
Özne ve yüklem: kişi
Özne birden çok kişiden oluşuyorsa yüklemin kişisi şöyle belirlenir: İçinde “ben” varsa yüklem birinci çoğul kişiyle (biz), “ben” yok ama “sen” varsa ikinci çoğul kişiyle (siz) çekimlenir. “Annemle ben bu bayram dedemin köyüne gidecekler.” cümlesi bozuktur; özne “biz”i karşıladığı için “gideceğiz” olmalıdır. “Sen ve kuzenin” öznesi ise “siz”i karşılar: “Sen ve kuzenin masayı birlikte kurun.”
Özne ve yüklem: sayı
“herkes, kimse, hiç kimse” gibi zamirler tekil yüklem alır: “Mahallede kimse bu sesi duymadılar.” cümlesi bozuktur; doğrusu “duymadı”dır. İnsan bildirmeyen çoğul öznelerle yüklem çoğunlukla tekil kullanılır: “Yapraklar sarardı.” İnsan bildiren çoğul öznelerle ise yüklem tekil de çoğul da olabilir: “Öğrenciler geldi.”, “Öğrenciler geldiler.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Annemle ben bu bayram dedemin köyüne gidecekler.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. Cümlenin öznesi “annemle ben”dir. Özne konuşanın kendisini de içine aldığı için birinci çoğul kişiyi, yani “biz”i karşılar. Yüklem ise üçüncü çoğul kişi ekiyle çekimlenmiştir: “gidecekler”. Özne ile yüklem kişi bakımından uyuşmadığı için cümle bozuktur. Doğrusu: “Annemle ben bu bayram dedemin köyüne gideceğiz.”
Örnek 2. “Senin bu yarışmada en çok sevdiği şarkı hangisiydi?” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. “senin” tamlayanı ikinci tekil kişiyi gösterir; ona bağlanan söz de bu kişiye uygun eki almalıdır. Cümlede ise sıfat-fiil (ortaç) “sevdiği” biçiminde, üçüncü tekil kişi ekiyle kullanılmıştır. Tamlayanın gösterdiği kişi ile tamlananın eki uyuşmadığı için cümle bozuktur. Doğrusu: “Senin bu yarışmada en çok sevdiğin şarkı hangisiydi?”
Sık yapılan hatalar
- Özne içinde “ben” varken yüklemi üçüncü kişiyle çekimlemek.
- “herkes, kimse” öznelerine çoğul yüklem getirmek.
- Tamlayanı “senin, sizin” olan tamlamalarda tamlananın ekini denetlememek.
- Tamlayan ile tamlanan aynı kişiyi göstermelidir: senin sevdiğin, sizin söyleyeceğiniz.
- Özne içinde ben varsa yüklem biz, ben yokken sen varsa siz kişisiyle çekimlenir.
- Herkes ve kimse tekil yüklem alır.