Konu anlatımı
Bağlaçlar ve bağlayıcı sözler, iki yargı arasındaki ilişkiyi gösterir: karşıtlık, neden-sonuç, ekleme gibi. Seçilen bağlaç bu ilişkiye uymazsa anlatım bozulur: “Haftalarca hazırlandık, bu yüzden yarışmada ilk turda elendik.” cümlesinde hazırlanmak ile elenmek arasında neden-sonuç değil, karşıtlık vardır. Bu alt başlıkta bu bozukluğu bulmayı göreceksin. Bağlaçların anlamları Edat, Bağlaç ve Ünlem konusunda işlenir.
Karşıtlık ve neden-sonuç
“ama, fakat, oysa, buna rağmen, yine de” karşıtlık; “bu yüzden, bu nedenle, böylece, çünkü” neden-sonuç bildirir. Karşıtlık yokken “ama” kullanmak da, karşıtlık varken “bu yüzden” kullanmak da bozukluktur: “Bütün gün yağmur yağdı ama dere taştı.” cümlesinde yağmurun derenin taşmasına yol açması beklenen bir sonuçtur; “ve” ya da “bu yüzden” kullanılmalıdır.
Ekleme bağlaçları
“üstelik, ayrıca, hem de” ekleme bildirir ve aynı yöndeki iki yargıyı bağlar: “Kazak çok şıktı, üstelik ucuzdu.” Karşıt yöndeki yargıları bağlamak için kullanılamaz: “Kazak çok şıktı, üstelik bana dardı.” cümlesinde ikinci yargı birincinin tersi yönde bir değerlendirmedir. Doğrusu: “Kazak çok şıktı ama bana dardı.”
“ne ... ne” ile olumsuzluk
“ne ... ne” bağlacı yargıları zaten olumsuz anlamla bağlar; bu yüzden yüklem olumlu kullanılır: “Ne aradı ne de mesaj attı.” Yüklem olumsuz yapılırsa olumsuzluk iki kez yapılmış olur ve cümle bozulur: “Ne aradı ne de mesaj atmadı.” Nasıl ayırt edilir: Bağlacı çıkarıp iki yargı arasındaki gerçek ilişkiyi bul, sonra bağlacın bu ilişkiye uyup uymadığına bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Haftalarca hazırlandık, bu yüzden yarışmada ilk turda elendik.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. Haftalarca hazırlanmak, yarışmada başarılı olmayı bekletir; ilk turda elenmek ise bu beklentinin tersidir. İki yargı arasında neden-sonuç değil, karşıtlık ilişkisi vardır. “bu yüzden” bu ilişkiye uymadığı için cümle bozuktur. Doğrusu: “Haftalarca hazırlandık, buna rağmen yarışmada ilk turda elendik.”
Örnek 2. “Kazak çok şıktı, üstelik bana dardı.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. “üstelik” aynı yöndeki bir yargıya ek yapmak için kullanılır: “Kazak çok şıktı, üstelik ucuzdu.” gibi. Bu cümlede ise kazağın şık olması olumlu, dar gelmesi olumsuz bir değerlendirmedir; yargılar birbirine karşıt yöndedir. Bağlaç bu ilişkiye uymadığı için cümle bozuktur. Doğrusu: “Kazak çok şıktı ama bana dardı.”
Sık yapılan hatalar
- Bağlacı çıkarıp yargılar arasındaki gerçek ilişkiyi bulmadan karar vermek.
- “ne ... ne” ile kurulan cümlede yüklemi olumsuz yapmak.
- Karşıt yöndeki yargıları “üstelik, ayrıca” ile bağlamak.
- Karşıtlık: ama, fakat, oysa, buna rağmen; neden-sonuç: bu yüzden, çünkü; ekleme: üstelik, ayrıca.
- “ne ... ne” ile yüklem olumlu kullanılır.
- Bağlaç, yargılar arasındaki gerçek ilişkiye uymalıdır.