Konu anlatımı
Türkçede pek çok sözcük (kelime) hem sıfat (ön ad) hem zarf (belirteç) olarak kullanılabilir: “güzel bir gün” ve “güzel konuştu” öbeklerindeki “güzel” aynı sözcüktür ama görevi farklıdır. Zarf sorularının en sık sorulan biçimi, tırnak içindeki bir sözcüğün bu iki görevden hangisinde kullanıldığını sorar. Bu alt başlıkta iki görevi ayırmanın ölçüsünü ve sık karıştırılan sözcükleri göreceksin.
Temel ölçü: Neyi niteliyor?
Sıfat bir ismi (adı) niteler ya da belirtir: “hızlı tren”, “çok kitap”, “yukarı kat”. Zarf ise bir fiili (eylemi), bir sıfatı ya da başka bir zarfı niteler: “hızlı koştu”, “çok okudu”, “yukarı çıktı”, “çok güzel”. Karar vermek için sözcüğün hangi sözcüğü nitelediğini bulman gerekir. Bu sözcük çoğu zaman hemen ardındadır, ama araya başka sözcükler girebilir: “Hızlı bir tekneyle adaya geçtik.” cümlesinde araya “bir” girse de “hızlı”, “tekne” ismini niteler.
Sık karıştırılan sözcükler
Aşağıdaki çiftlerde ilk kullanım sıfat, ikincisi zarftır. Her çiftte değişen tek şey, sözcüğün nitelediği sözcüğün türüdür.
- “güzel bir şarkı” - “güzel söyledi”
- “hızlı tren” - “hızlı koştu”
- “yavaş bir şarkı” - “yavaş ilerledi”
- “çok kitap” - “çok okudu”, “çok güzel”
- “az su” - “az içti”
- “yukarı kat” - “yukarı çıktı”
- “iyi bir öğrenci” - “iyi anlattı”
Üçüncü ihtimal: adlaşma ve yüklem
Bazı kullanımlarda sözcük ne sıfat ne zarf görevindedir. Bir sıfat, nitelediği isim düşürülüp onun yerine kullanılırsa adlaşır: “Koşucuların hızlıları öne geçti.” Sıfat ek fiil (ek eylem) alarak yüklem de olabilir: “Bu tren çok hızlıdır.” Bu cümlede “hızlı” bir eylemi nitelemez; isim soylu yüklemdir. Adlaşmış sıfatların ayrıntısı Sıfat konusunda yer alır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Dedem güzel bir hikâye anlattı.”, “Ablam bu türküyü güzel okudu.” ve “Sepetteki elmaların güzellerini ayırdık.” cümlelerindeki “güzel” sözcüklerinin görevlerini yazınız.
Çözüm. Birinci cümlede “güzel” sözcüğü “hikâye” isminin niteliğini bildirir; sıfattır. İkinci cümlede okuma eyleminin nasıl yapıldığını bildirir; durum zarfıdır. Üçüncü cümlede ise nitelediği isim düşürülmüş, sözcük çoğul, iyelik ve belirtme eklerini alarak onun yerine kullanılmıştır; adlaşmış sıfattır.
Örnek 2. “Çok kitap okuyan kardeşim derdini çok iyi anlatır.” cümlesindeki “çok” sözcüklerinin türlerini belirleyiniz.
Çözüm. İlk “çok” sözcüğü “kitap” isminin önünde onun miktarını belirsiz olarak bildirir; belgisiz sıfattır. İkinci “çok” ise “iyi” sözcüğünün derecesini bildirir. “iyi” de anlatma eyleminin nasıl yapıldığını bildiren bir durum zarfı olduğu için ikinci “çok” başka bir zarfı niteleyen miktar zarfıdır.
Sık yapılan hatalar
- Araya giren sözcükleri hesaba katmamak: “hızlı bir tekne” öbeğinde “hızlı” sıfattır.
- Ek fiil alarak yüklem olmuş sıfatı zarf sanmak: “Bu tren hızlıdır.”
- Adlaşmış sıfatı sıfat ya da zarf saymak: “Hızlıları öne geçti.”
- İsmi niteleyen sözcük sıfat; fiili, sıfatı ya da zarfı niteleyen sözcük zarftır.
- Karar için sözcüğün neyi nitelediğini bul.
- Ek alıp ismin yerini tutan sözcük adlaşmıştır; ek fiil alan sözcük yüklemdir.