Konu anlatımı
İkilemeler, aynı ya da anlamca ilişkili iki sözcüğün (kelimenin) yan yana kullanılmasıyla kurulan söz öbekleridir: “yavaş yavaş”, “eğri büğrü”. Cümlede bir fiili (eylemi) niteleyen ikileme zarf (belirteç), bir ismi niteleyen ikileme sıfat (ön ad) olur. Bu alt başlıkta zarf olarak kullanılan ikilemeleri ve onları sıfat olan ikilemelerden ayırmayı göreceksin. İkilemelerin yazımı Yazım Kuralları konusunda işlenir.
Durum bildiren ikilemeler
Bir eylemin nasıl yapıldığını bildiren ikilemeler durum zarfıdır: “Eski traktör tarlaya ağır ağır ilerledi.”, “Kar yavaş yavaş eriyordu.”, “Kedi kapının önünde sessiz sessiz bekliyordu.”, “Annem hamuru hızlı hızlı yoğurdu.” Bu ikilemeler yükleme sorulan “nasıl?” sorusuna cevap verir ve çoğunlukla nitelediği fiilin önünde bulunur.
Zaman ve miktar bildiren ikilemeler
Bir eylemin zamanını ya da ne sıklıkla yapıldığını bildiren ikilemeler zaman zarfıdır: “Bize sık sık uğrar.”, “Ara sıra eski fotoğraflara bakarız.”, “Er geç gerçeği öğrenecek.”, “Sabah sabah bahçede kim bağırıyor?” Miktar bildiren ikilemeler de vardır: “Bu şehrin sokaklarını az çok tanırım.” cümlesinde “az çok”, tanıma eyleminin derecesini bildirir ve miktar zarfıdır.
Sıfat olan ve fiilden kurulan ikilemeler
Bir ismin önüne gelip onu niteleyen ikileme sıfattır: “eğri büğrü bir yol”, “ufak tefek bir kadın”, “kırmızı kırmızı domatesler”. Nasıl ayırt edilir: İkilemenin neyi nitelediğine bak; bir ismi niteliyorsa sıfat, bir fiili niteliyorsa zarftır. “koşa koşa”, “güle güle” gibi fiilden -a, -e ekiyle kurulan ikilemeler de eylemin nasıl yapıldığını bildirir; bunlar zarf-fiil (bağ-fiil, ulaç) olarak Fiilimsi (eylemsi) konusunda işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kırmızı kırmızı domatesleri kasaya yavaş yavaş dizdi.” cümlesindeki ikilemelerin görevlerini yazınız.
Çözüm. “kırmızı kırmızı” ikilemesi “domatesler” isminin önünde onun rengini bildirir; ismi nitelediği için sıfattır. “yavaş yavaş” ikilemesi ise dizme eyleminin nasıl yapıldığını bildirir ve “nasıl dizdi?” sorusuna cevap verir; durum zarfıdır. İki ikileme de aynı yapıda olsa da görevleri farklıdır.
Örnek 2. “Kardeşim ara sıra bize uğrar ve eski hikâyeleri ağır ağır anlatır.” cümlesindeki ikilemelerin zarf türlerini belirleyiniz.
Çözüm. “ara sıra” ikilemesi uğrama eyleminin ne sıklıkla yapıldığını bildirir ve “ne zaman uğrar?” sorusuna cevap verir; zaman zarfıdır. “ağır ağır” ikilemesi anlatma eyleminin nasıl yapıldığını bildirir; durum zarfıdır. Cümlede zarf olarak kullanılmış iki ikileme vardır.
Sık yapılan hatalar
- Her ikilemeyi zarf saymak: “eğri büğrü bir yol” öbeğinde ikileme sıfattır.
- Sıklık bildiren ikilemeleri durum zarfı sanmak: “sık sık”, “ara sıra” zaman bildirir.
- Fiilden kurulan “koşa koşa” gibi ikilemelerin fiilimsi olduğunu gözden kaçırmak.
- Fiili niteleyen ikileme zarf, ismi niteleyen ikileme sıfattır.
- Durum: yavaş yavaş, ağır ağır; zaman: sık sık, ara sıra, er geç; miktar: az çok.
- “koşa koşa” gibi fiilden kurulan ikilemeler zarf-fiildir.