Konu anlatımı
Miktar zarfları (belirteçleri) bir eylemin, niteliğin ya da durumun derecesini ve miktarını bildirir: “Çok çalıştık.”, “Oldukça soğuk bir gündü.” Bu zarflara azlık-çokluk zarfları da denir. Fiillerin (eylemlerin) yanında sıfatları (ön adları) ve başka zarfları da niteledikleri için sorularda sık karşına çıkarlar. Bu alt başlıkta miktar zarflarını, niteledikleri sözcükleri (kelimeleri) ve sıfat olan kullanımlarından farklarını göreceksin.
Başlıca miktar zarfları
Sık kullanılan miktar zarfları şunlardır: “çok”, “az”, “biraz”, “pek”, “en”, “daha”, “oldukça”, “epey”, “gayet”, “fazla”. Bu zarflar “ne kadar?” sorusuna cevap verir: “Sınav haftası az uyudum.” (ne kadar uyudun?), “Bu konuyu biraz anlattı.” “en” ve “daha” karşılaştırma yoluyla derece bildirir: “Yeni otobüsler eskilerden daha hızlı gidiyor.”, “Sınıfın en uzun öğrencisi o.”
Niteledikleri sözcükler
Miktar zarfı bir fiili (eylemi) niteleyebilir: “Bayramda çok gezdik.” Bir sıfatın derecesini belirtebilir: “oldukça eski bir köprü”, “en güzel çiçek”, “gayet temiz bir oda”. Başka bir zarfın derecesini de belirtebilir: “Kar yüzünden araçlar epey yavaş ilerledi.” cümlesinde “epey”, “yavaş” zarfını niteler. Bir öbekte iki zarf art arda gelebilir: “çok az konuştu” öbeğinde “çok”, “az” zarfını; “az” da konuşma eylemini niteler.
Sıfat olan kullanımlar
“çok”, “az”, “biraz”, “fazla” sözcükleri bir ismin önüne gelip onun miktarını bildirdiğinde zarf değil, belgisiz sıfattır: “çok kitap”, “az para”, “biraz su”. Nasıl ayırt edilir: Sözcüğün neyi nitelediğine bak. Bir ismi belirtiyorsa sıfat; bir fiili, sıfatı ya da zarfı niteliyorsa miktar zarfıdır. “Bu kahve çok şekerli.” cümlesinde “çok” bir sıfatı niteler ve zarftır; “Bu kahvede çok şeker var.” cümlesinde ise “şeker” ismini belirttiği için sıfattır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bu yaz tarladan çok kavun topladık ama kavunlar biraz yavandı.” cümlesindeki “çok” ve “biraz” sözcüklerinin türlerini yazınız.
Çözüm. “çok” sözcüğü “kavun” isminin önünde onun miktarını belirsiz olarak bildirir; belgisiz sıfattır. “biraz” sözcüğü ise ek fiil (ek eylem) alarak yüklem olmuş “yavan” sözcüğünün derecesini bildirir; bir ismi değil bir niteliği derecelendirdiği için miktar zarfıdır.
Örnek 2. “Bu atlet çok hızlı koşar.” cümlesindeki zarfları ve niteledikleri sözcükleri bulunuz.
Çözüm. “hızlı” sözcüğü koşma eyleminin nasıl yapıldığını bildirir; “koşar” fiilini niteleyen bir durum zarfıdır. “çok” sözcüğü ise “hızlı” zarfının derecesini bildirir; başka bir zarfı niteleyen miktar zarfıdır. Cümlede art arda gelen iki zarf vardır.
Sık yapılan hatalar
- İsmin önündeki “çok, az, biraz” sözcüklerini zarf saymak: “çok kavun” öbeğinde “çok” sıfattır.
- Miktar zarfının yalnız fiilleri nitelediğini düşünmek: “oldukça eski”, “epey yavaş”.
- Art arda gelen iki zarftan yalnız birini görmek: “çok az konuştu”.
- Miktar zarfları: çok, az, biraz, pek, en, daha, oldukça, epey, gayet, fazla.
- Fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı derece bakımından niteler.
- İsmin önündeki “çok, az, biraz” belgisiz sıfattır.