Konu anlatımı
Yer-yön zarfları (belirteçleri) bir eylemin hangi yöne doğru yapıldığını bildirir: “Çocuk merdivenden yukarı çıktı.” cümlesinde “yukarı”, çıkma eyleminin yönünü gösterir. Bu sözcükler (kelimeler) ek aldığında ya da bir ismin önüne geldiğinde zarf olmaktan çıkar. Sorular çoğunlukla bu farkı yoklar. Bu alt başlıkta yer-yön zarflarını ve onları isimlerden ve sıfatlardan (ön adlardan) ayırmayı göreceksin.
Başlıca yer-yön zarfları
En sık kullanılan yer-yön zarfları “içeri”, “dışarı”, “yukarı”, “aşağı”, “ileri” ve “geri” sözcükleridir. Bu sözcükler hiç ek almadan bir fiilin (eylemin) yönünü bildirdiğinde zarftır: “Rüzgâr pencereden içeri doldu.”, “Kedi bahçeden dışarı kaçtı.”, “Kova kuyudan yukarı çekildi.”, “Top tepeden aşağı yuvarlandı.”, “Nöbetçi asker iki adım ileri yürüdü.”, “Yanlış sokağa girince geri döndük.” Bu cümlelerin hepsinde yön sözcüğü yükleme ek almadan bağlanmıştır.
Ek alınca isim olur
Yön sözcükleri hâl eki aldığında isim olur: “Annem içeriye seslendi.” cümlesinde “içeriye”, “Gemiciler dışarıda bekledi.” cümlesinde “dışarıda” hâl eki almış birer isimdir. İyelik eki aldıklarında da isimdirler: “Dışarısı çok rüzgârlı.” Hâl eki almış bu isimler cümlede çoğunlukla dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) olur; öge görevleri Cümlenin Ögeleri konusunda işlenir.
İsmin önünde sıfat olur
Aynı sözcükler bir ismin önüne gelip onu belirttiğinde sıfat olur: “yukarı kat”, “aşağı mahalle”. -ki ekiyle kurulan “dışarıdaki”, “içerideki” sözcükleri de bir ismi niteler: “dışarıdaki gürültü”. Nasıl ayırt edilir: Yön sözcüğünün ek alıp almadığına ve neyi nitelediğine bak. Eksizse ve bir fiilin yönünü bildiriyorsa zarf, hâl ya da iyelik eki almışsa isim, bir ismin önündeyse sıfattır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yukarı kattaki komşumuz merdivenden aşağı indi ve dışarıda bizi bekledi.” cümlesindeki yön bildiren sözcüklerin türlerini yazınız.
Çözüm. “yukarı” sözcüğü “kat” isminin önünde onu belirtir; sıfattır. “aşağı” sözcüğü ek almadan inme eyleminin yönünü bildirir; yer-yön zarfıdır. “dışarıda” sözcüğü bulunma hâli eki almıştır; isimdir. Aynı türden üç sözcük, cümlede üç farklı görevde kullanılmıştır.
Örnek 2. “Arılar kovandan dışarı uçtu.” ve “Arılar kovandan dışarıya uçtu.” cümlelerindeki yön sözcüklerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “dışarı” sözcüğü hiç ek almadan uçma eyleminin yönünü bildirir; yer-yön zarfıdır. İkinci cümlede “dışarıya” sözcüğü yönelme hâli eki almıştır; bu yüzden zarf değil isimdir ve cümlede dolaylı tümleç görevindedir. İki cümlenin anlamı aynı olsa da sözcüklerin türü farklıdır.
Sık yapılan hatalar
- Hâl eki almış yön sözcüklerini zarf saymak: “dışarıda”, “içeriye” isimdir.
- İsmin önündeki yön sözcüğünü zarf sanmak: “yukarı kat” öbeğinde “yukarı” sıfattır.
- Yükleme “nereye?” diye sorulunca cevap olan her sözcüğü zarf sanmak; ek almış sözcükler isimdir.
- Yer-yön zarfları: içeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri (ek almadan).
- Hâl ya da iyelik eki alırlarsa isim olurlar.
- Bir ismin önündeyseler sıfat olurlar.