Konu anlatımı
Durum zarfları (belirteçleri) bir eylemin nasıl yapıldığını anlatır: “Çocuk sessizce uyudu.” cümlesinde “sessizce”, uyuma eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirir. Zarf sorularının önemli bir bölümü durum zarfıyla ilgilidir, çünkü durum bildiren sözcüklerin (kelimelerin) çoğu bir ismin önünde sıfat (ön ad) da olabilir. Bu alt başlıkta durum zarflarını ve onları tanımanın yollarını göreceksin.
Tanım ve örnekler
Durum zarfları fiile (eyleme) sorulan “nasıl?” sorusuna cevap verir: “Ablam güzel konuşur.” (nasıl konuşur?), “Kayık kıyıya yavaş ilerliyordu.”, “Misafirler kibarca teşekkür etti.”, “Bu işi iyi yaptın.” Durum zarfı çoğunlukla nitelediği fiilden hemen önce gelir, ama araya başka sözcükler girebilir: “Yavaşça kapıyı açtı.” cümlesinde “yavaşça” ile “açtı” arasında nesne vardır.
-ca ekiyle türeyen zarflar
Bazı durum zarfları sıfatlara -ca, -ce ekinin getirilmesiyle türer: “yavaş → yavaşça”, “sessiz → sessizce”, “hızlı → hızlıca”, “dikkatli → dikkatlice”, “kibar → kibarca”. Bu sözcükler cümlede çoğunlukla bir fiili niteler: “Kedi sessizce odaya girdi.” Ancak -ca ekli her sözcük zarf değildir: “çocukça bir davranış” öbeğinde “çocukça” bir ismi niteler ve sıfattır. İkileme biçimindeki durum zarfları (“yavaş yavaş”, “sessiz sessiz”) ayrı bir alt başlıkta işlenir.
Nasıl ayırt edilir?
Sözcüğün neyi nitelediğine bak. Bir ismin niteliğini bildiriyorsa sıfattır: “güzel bir şarkı”. Bir fiilin nasıl yapıldığını bildiriyorsa durum zarfıdır: “güzel söyledi”. Sözcük ek fiil (ek eylem) alarak yüklem olmuşsa bir eylemi nitelemez; zarf değildir, isim soylu bir yüklemdir: “Bu manzara çok güzeldi.” Bu cümlede yalnız “çok” zarftır ve “güzel” sözcüğünün derecesini bildirir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Büyük gemi limana yavaşça yanaştı.” ve “Radyoda yavaş bir türkü çalıyordu.” cümlelerindeki “yavaş” köklü sözcüklerin türlerini yazınız.
Çözüm. Birinci cümlede “yavaşça” sözcüğü yanaşma eyleminin nasıl yapıldığını bildirir ve “nasıl yanaştı?” sorusuna cevap verir; durum zarfıdır. İkinci cümlede “yavaş” sözcüğü “türkü” isminin niteliğini bildirir; niteleme sıfatıdır. Birinci cümledeki “büyük” de “gemi” ismini niteleyen bir sıfattır.
Örnek 2. “Kardeşim soruları dikkatlice okudu ve doğru cevapladı.” cümlesindeki durum zarflarını bulunuz.
Çözüm. “dikkatlice” sözcüğü okuma eyleminin nasıl yapıldığını bildirir; “dikkatli” sıfatına -ce eki gelerek türemiş bir durum zarfıdır. “doğru” sözcüğü de cevaplama eyleminin nasıl yapıldığını bildirir ve “nasıl cevapladı?” sorusuna cevap verir; durum zarfıdır. Cümlede iki durum zarfı vardır.
Sık yapılan hatalar
- Bir ismi niteleyen “yavaş”, “güzel” gibi sözcükleri durum zarfı sanmak: “yavaş bir şarkı”.
- Ek fiil alarak yüklem olmuş sözcüğü durum zarfı saymak: “Bu manzara güzeldi.”
- -ca ekli her sözcüğü zarf sanmak: “çocukça bir davranış” öbeğinde “çocukça” sıfattır.
- Durum zarfı fiile sorulan “nasıl?” sorusuna cevap verir.
- -ca, -ce eki sıfatlardan durum zarfı türetebilir: yavaşça, sessizce.
- Aynı sözcük ismin önünde sıfat, fiilin önünde zarftır.